قرآن در آيات فراوانى به بيان حالات، روحيات و رفتار انسانها پرداخته است؛ از جمله مى‌فرمايد:
«انسان بسيار ستمگر و قدر ناشناس است.» «١» «هرگاه به انسان نعمتى دهيم، روى بگرداند و به تكبر گردن افرازد.» «٢» در اين آيه نيز علم انسان به روحيات خودش مورد تأكيد واقع شده است. اين آيه و آيات مشابه ديگر ناظر به همه انسانهاست، چه انسانهاى خوب و چه انسانهاىِ بد. همه انسانها بر نفس خويش، حالات و روحيات، نيّات و انگيزه‌هاى خويش آگاهند و خود را بهتر از هر كس مى‌شناسند. اين علم و آگاهى ذاتى و نظرى است. انسانهاى باتقوا به اين علم و آگاهى اعتراف كرده و مى‌گويد:
«انَا اعْلَمُ بِنَفْسى‌ مِنْ غَيْرى‌ وَ رَبّى‌ اعْلَمُ بى‌ مِنّى‌ بِنَفْسى‌» «٣» من به خودم از هر كس آگاهترم و خداوند به من از خودم آگاهتر.
انسانهاى گناهكار و گمراه، در مقام انكار اين آگاهى بر آمده و به عذر تراشى مى‌پردازند، در حالى كه خود به مردود بودن عذرهاى خويش واقفند.
علم به نفس و اعمال خويشتن، يكى از مواهب بزرگ خداوند به انسان است و با تكيه بر همين علم است كه علماى اخلاق توصيه مى‌كنند، آخر روز، انسان با خويش خلوت كند و به حساب اعمال خود برسد و خوب و بد آنها را محاسبه كند، چون در تنهايى، ديگر نيازى به عذرتراشى نيست. او رها از عذرها به واقعيت و انگيزه‌هاى اعمال خويش مى‌نگرد و خوب و بد آنها را مى‌بيند. چه خوب است كه انسان از عذر تراشى‌ها و شاهد سازى‌هاى شيطانى پرهيز كند و واقعيت نفس خود را در نظر گيرد. و در زيباسازى باطن خود بكوشد تا ظاهرش نيز زيبا جلوه كند وگرنه اگر باطن زشت باشد و ظاهر را زيبا جلوه دهد، خداوند زشتى باطنش را آشكار خواهد كرد. امام صادق عليه السلام در اين‌باره‌