معارف قرآن (ج6)

معارف قرآن (ج6) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٨٨

گفتند: پيامبر صلى الله عليه و آله رسم عدالت را رعايت نكرد و كسانى را كه نزد او نشسته بودند به خاطر افرادى كه بعد وارد مجلس شدند، از جا بلند كرد! در اين هنگام آيه فوق نازل شد. «١» رعايت حال تازه واردان‌ پس از اينكه در آيات قبل، از سخن در گوشى به عنوان كار نكوهيده نهى كرد، در اين آيه ادب ديگرى را مطرح نموده و آن اينكه اگر شخص تازه واردى در مجلسى بر جمعى وارد شد؛ براى او جا باز كنند تا او به خاطر سرگردانى براى پيدا كردن جا، خجالت نكشد. اين دستور هر چند ساده به نظر مى‌آيد، ولى تذكر و رعايت آن براى ايجاد پيوند محبّت بين افراد اجتماع، ضرورى و توجه به آن بسيار لازم است؛ به خصوص اگر شخص تازه وارد از نظر موقعيت علمى و تقوايى داراى رتبه ويژه‌اى باشد. حال اگر در مجلسى جا نبود، بعضى از حاضران بايد ايثار كرده و جاى خود را به تازه‌واردان ببخشند، آن هم با كمال دلجويى و نيّت خير نه براى تظاهر و ريا.
علم و ايمان، ملاك برترى‌ در اين آيه به نكته‌اى اساسى اشاره شده و آن اينكه مقام انسان در نزد خدا به دو عامل بستگى دارد؛ يكى ايمان و ديگرى علم، در مقايسه بين اين دو، مؤمنان عالم به مراتب از مؤمنان بى‌علم بالاترند، زيرا با توجه به آيه ٩ سوره زمر كه يكسان بودن عالمان با غير عالمان به صراحت نفى شده، معلوم مى‌شود بعد از «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذينَ آمَنُوا مِنْكُمْ» كلمه «درجه» در تقدير است «٢» و با توجه به اين تقدير اين معنا به دست مى‌آيد كه خداوند براى اهل ايمان درجه‌اى و براى مؤمنان اهل علم، درجاتى قائل شده است. «٣» در حديثى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم:
«فَضْلُ الْعالِمِ عَلَى الشَّهيدِ دَرَجَةٌ وَ فَضْلُ الشَّهيدِ عَلَى الْعابِدِ دَرَجَةٌ وَ فَضْلُ النَّبىِّ عَلَى الْعالِمِ دَرَجَةٌ وَ فَضْلُ الْقُرْآنِ عَلى‌ سائِرِ الْكَلامِ كَفَضْلِ اللَّهِ عَلى‌ سائِرِ خَلْقِهِ وَ