معارف قرآن (ج6) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٩٥
رسوخ نموده و راهى براى بازگشتش نمانده است از او نيز تبرّى كامل جست. «١» بنابراين وعده استغفار حضرت ابراهيم عليه السلام و استغفار ايشان براى وى تا آن زمان كه اميدى به ايمان آوردنش وجود داشت، نمىتواند مستمسكى براى مودت و رابطه داشتن به كافرانِ خويشاوند و غيرخويشاوند باشد و نمىتواند به استناد آن براى خويشاوندانى كه با كفر از دنيا رفتهاند استغفار كرد. آرى اگر از خويشاوندان و دوستان مشرك و كافر كسانى هستند كه اميدى به ايمان آوردن آنان هست، مىتوان با اميد دادن و دلگرم كردنشان به مغفرت الهى، سعى در متمايل ساختن آنان كرد و اگر اين كار هم سودى نبخشيد، ديگر براى آنان استغفار هم نمىتوان كرد و بايد بغض باطنى خود را به آنان اظهار و اعلام نمود.
نتيجه بحث اينكه اعلام استغفار ابراهيم عليه السلام براى عمويش نه تنها استثنايى از الگو بودن آن حضرت نيست بلكه از دقت در اين باره مىفهميم كه آن حضرت در همين عمل نيز الگوى مؤمنان بوده است كه اگر اميدى به هدايت ديگران وجود دارد، معارف قرآن (ج٦) كد ٤/٢٣٣ ١٠٥ پرسش ص : ١٠٥ بايد آنان را به سوى راه حق دعوت و دلگرم كنيم و اگر پس از آن معلوم شد كه قابل هدايت نيستند، از آنها بيزارى كامل بجوييم.
آيين همزيستى «لا يَنْهكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلوُكُمْ فِى الدِّينِ وَ لَمْيُخْرِجوُكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ انْ تَبَرُّؤهُمْ وَ تُقْسِطوُا الَيْهِمْ انَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ انَّما يَنْهكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذينَ قاتَلوُكُمْ فِى الدّينِ وَ اخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَ ظاهَروُا عَلى اخْراجِكُمْ انْ تَوَلُّوْهُمْ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِموُنَ» «٢» خدا شما را از نيكى و عدالت نسبت به آنان كه با شما به خاطر دين نجنگيدهاند و از سرزمينتان اخراجتان نكردهاند، بازنمىدارد، همانا خدا كسانى را كه به عدالت رفتار مىكنند، دوست دارد. خدا تنها شما را از دوستى ورزيدن با كسانى نهى كرده كه بر سر دين با شما