در سال ١٣٢٠ ه. ش. و در اوج جنگ جهانى دوم هنگامى كه ايران به اشغال متفقين (انگليس، شوروى و آمريكا) درآمده بود، كشور شوروى از بقاياى گروه ٥٣ نفره، حزبى به نام حزب توده ايران، تشكيل داد. اعضاى اين حزب، سليمان ميرزا اسكندرى كه يك شاهزاده تندرو و مورد احترام بود را به رياست خود انتخاب و شروع به فعّاليّت كردند. «١» چهار هدف اوّليه حزب توده در بدو تأسيس عبارت بود از:
١- آزادى بقيه ٥٣ نفر ٢- رسميت بخشيدن به حزب توده ٣- انتشار يك روزنامه ٤- تدوين برنامه گسترده‌اى كه: اولًا به مخالفت با روحانيت نپردازد و ثانياً توان جذب ماركسيست‌هاى جوان و حتّى غير ماركسيست‌ها را داشته باشد. «٢» كنگره اول حزب توده در سال ١٣٢٣ ه. ش. تشكيل شد و يازده نفر به عضويت كميته مركزى درآمدند. در دومين كنگره حزب كه در سال ١٣٢٧ ه. ش. تشكيل شد، اعضاى كميته مركزى به نوزده نفر افزايش يافتند. اين حزب به تبعيت از احزاب كمونيستى، داراى يك كميته مركزى و يك كميته نظارت بود. كميته مركزى داراى اختيارات وسيعى بود كه در واقع حزب را اداره مى‌كرد. «٣» در اواخر سال ١٣٢٧ ه. ش، پس از ترور نافرجام شاه- كه حزب توده طراح اصلى آن معرفى شد- رهبران حزب توده بازداشت شدند و حزب، غير قانونى اعلام و منحل شد. پس از روى كار آمدن دكتر مصدق، حزب‌