تحليل انقلاب اسلامى - لطیفی پاکده، لطفعلی - الصفحة ٤٧
سركوب شدند. مبارزات شهيد سيد حسن مدرس، مرحوم خيابانى، مرحوم ميرزا كوچك خان جنگلى و كلنل پسيان ازآن جمله بود كه شرح آنها از حوصله اين درس خارج است. پس از سقوط رضاشاه يكى از نهضتهاى مهم، كه تجربيات آن براى انقلاب اسلامى بسيار رهگشا بود، نهضت ملى شدن صنعت نفت است.
در جريان اين نهضت، ملت ما به رهبرى آيت الله كاشانى و دكتر محمد مصدق قيام كرد تا مانع استمرار قرارداد ظالمانهاى شود كه توسط رضاشاه براى پنجاه سال با انگليسىها بسته شده بود و طى آن نفت ايران با سودى اندك، در حقيقت به يغما مىرفت.
تاريخچه طبق قرارداد ١٣١٢ ه. ش. كه در زمان رضاخان بسته شد، مقرر گشت نفت ايران براى شصت سال به صورت ١٥ درصد سهم ايران و ٨٥ درصد سهم انگليس كه نفت را استخراج مىكرد توزيع شود. «١» اين قرارداد، سبب نارضايتى مردم گشت؛ ولى به دليل خفقان شديد، امكان نداشت مردم و مطبوعات اعتراض كنند.
پس از سقوط حكومت رضاخان و پايان يافتن اشغال ايران توسط متفقين، ضرورت ملى شدن صنعت نفت بيش تر جلوه كرد. علما و مراجعى مانند آيتالله كاشانى وآيتالله محمد تقى خوانسارى با دادن اعلاميه از ملى شدن نفت و اينكه ثروت ملت مسلمان بايد به جيب خودشان برود حمايت مىكردند. مردم هم به جهت فقر اقتصادى، خواستار ملى شدن صنعت نفت بودند.
فدائيان اسلام به رهبرى شهيد سيد مجتبى نواب صفوى و نظارت آيتالله كاشانى نقش مهمىدر پيشبرد برنامههاى نهضت ملى شدن صنعت نفت ايفا كردند. آنها با سخنرانى در شهرهاى مختلف، انتشار نشريه، پخش اعلاميه و ايجاد رعب براى جاسوسان و طرفداران انگليس، زمينه را براى پيروزى نهضت مساعد ساختند.
گروه ديگرى كه در اين سالها بسيار فعال بود اتحاديهاى مركب از چند حزب و گروه بود كه بر سر ملى شدن صنعت نفت با همديگر به توافق رسيده بودند و جبهه ملى ناميده