درس سوم: تاريخچه انقلاب اسلامى‌ نهضت تنباكو، انقلاب مشروطه، جنبش ملى شدن صنعت نفت، قيام ١٥ خرداد و سرانجام انقلاب اسلامى، پنج حركت بارز سياسى اجتماعى تاريخ معاصر ايران‌اند كه به نوبه خود تأثيرات مهمى‌در انديشه و عمل جامعه سياسى ايران نهاده‌اند. اما از نظر انگيزه‌هاى اجتماعى و سياسى تفاوت‌هاى اساسى بين اين پنج حركت وجود دارد:
- حركت اول، جنبشى عليه سلطه خارجى (انگليس) بود؛ ولى در حد ممنوعيت واگذارى امتياز به يك شركت بريتانيايى، محدود شد؛ - حركت دوم، تلاش ايرانيان براى ايجاد حكومتى مردمى‌و مشروطه را نمودار مى‌ساخت؛ - حركت سوم، مبارزه ديگرى عليه سلطه انگلستان بود، ولى حيطه وسيع ترى داشت؛ - حركت چهارم، تلاش علما را در برابر آثار منفى انقلاب سفيد شاه به نمايش گذاشت.
در نهايت، انقلاب اسلامى ١٣٥٧، در نوع خود يك حادثه استثنائى بود كه به لحاظ ماهيت، اهداف و آرمان‌ها با حركت‌هاى گذشته، تفاوت‌هاى بنيادى داشت. هر چند تجربه‌هاى بسيارى از آن‌ها آموخت. از ميان وجوه تشابهى كه در اين حركت‌ها و جنبش‌ها، وجود دارد يك مورد آن جالب توجه است، اين كه در همه موارد، بسيارى از مردم فقط به درخواست رهبران دينى به ميدان آمده‌اند. «١» در اين درس به گونه بسيار مختصر تاريخچه هر يك را بيان خواهيم كرد.