تحليل انقلاب اسلامى - لطیفی پاکده، لطفعلی - الصفحة ٤٥

با آغاز به كار نخستين دوره مجلس شوراى ملى، در ١٣ مهرماه ١٢٨٥ ه. ش. حكومت مشروطه تأسيس شد و با تصويب قانون اساسى در ١٥ مهرماه ١٢٨٦ ه. ش. شكل و محتواى خود را بازيافت. مرحله اوّل مشروطيت، با استبداد محمدعلى شاه در دوم تيرماه ١٢٨٧ ه. ش.
پايان يافت و حكومت نظامى در سراسر ايران برقرار شد، اما كم تر از دو سال بعد، عده‌اى از مردم تحت نام مجاهدين مشروطيت، بار ديگر قيام كردند و با تصرف تهران، چنان ترسى ايجاد كردند كه شاه به سفارت روسيه پناهنده شد.
يپرم خان ارمنى، فرمانده مجاهدين مشروطيت، دستور بازداشت و محاكمه آيت‌الله شيخ فضل الله نورى را به جرم همكارى با استبداد صادر كرد. آيت‌الله شيخ فضل‌الله نورى، عالم بزرگ تهران و يكى از رهبران اصلى مشروطيت بود كه به دليل شيوع انحرافات در نهضت مشروطيت، تلاش كرد آن را اصلاح كند. تلاش‌هاى او مؤثر واقع نشد و به اعدام محكوم شد و به فيض شهادت نائل آمد. «١» دومين دوره مجلس شوراى ملى، در ٢٤ فروردين ماه ١٢٨٨ ه. ش. افتتاح شد.
در اين مجلس هم نمايندگان نيك انديشى مانند شهيد مدرس حضور داشتند و هم عوامل نفوذى غرب، به رهبرى سيد حسن تقى‌زاده كه سعى داشتند فرهنگ ايران را يكسره غربى كنند. «٢» متأسفانه مشروطه، سرانجام تلخى پيدا كرد. علما از صحنه سياست رانده شدند. برخى مانند شهيد شيخ فضل الله نورى به جرم ايستادگى در برابر انحرافات نهضت مشروطيت اعدام شدند، يا مانند آيت الله بهبهانى ترور شدند و يا همچون آخوند خراسانى مرجع بزرگ آن عصر مسموم گرديدند. «٣» گروهى بسان آيت الله سيد محمد طباطبايى و ملا قربان على زنجانى مرجع مقيم زنجان تبعيد شدند و ... در نهايت حكومت به دست ديكتاتورى مانند رضا خان افتاد.