تحليل انقلاب اسلامى - لطیفی پاکده، لطفعلی - الصفحة ٤٤

تاريخچه‌ پس از قتل ناصرالدين شاه، دامنه مبارزات ملت، گسترده ترشد. واعظان و سخنرانان، از فساد حكومت سخن مى‌گفتند و مردم را به مبا تحليل انقلاب اسلامى ٥٣ گسترش فرهنگ اسلامى ص : ٥٣ رزه فرا مى‌خواندند. مردم، كه از حكومت استبداد به ستوه آمده بودند، دست به شورش زدند. قيام آنان در چندين شهر به خاك و خون كشيده شد.
سرانجام مردم تهران به رهبرى جمعى از روحانيان برجسته شهر در سال ١٢٨٤ ه. ش. به سوى حرم حضرت عبدالعظيم حسنى روانه گشتند و ضمن اعلام تحصن، خواستار اجراى قوانين اسلام و تأسيس عدالتخانه جهت رسيدگى به شكايات مردم شدند.
مظفرالدين شاه به درخواست مردم تن داد و دست‌خطى خطاب به نخست‌وزير (عين‌الدوله)، براى تأسيس عدالتخانه دولتى صادر كرد. اين دست خط، يكى از اسناد نهضت مشروطيت است كه ماهيت اسلامى نهضت در آغاز آن را ثابت مى‌كند.
اندكى بعد، دولت به جاى اجراى دستور شاه، به تعقيب انقلابيون پرداخت. اين امر موجب گسترش قيام‌هاى مردمى از تهران به شهرستان‌ها شد. اين بار جمعى از افراد نهضت، همراه چند تن از علماى بزرگ، راه قم را پيش گرفتند و در حرم حضرت معصومه (عليهاالسلام) متحصن شدند. جمع كثيرى نيز ناآگاهانه در سفارت انگليس بست نشستند. بانيان اين حركت، نخستين ضربه را به روحيه ضد بيگانه نهضت زدند و مقدمه انحراف نهضت مشروطيت را فراهم ساختند.
خواسته مردم در اين مرحله عبارت بود از: داشتن قانون اساسى، افتتاح مجلس شوراى اسلامى و بركنارى عين الدوله از مقام نخست وزيرى. «١» مظفرالدين شاه ناچار شد در ١٤ مرداد ١٢٨٥ ه. ش./ ١٤ جمادى الثانى ١٣٢٤ ه. ق. فرمان مشروطيت را صادر كند. براساس آن مردم اجازه يافتند مجلسى مركب از نمايندگان منتخب براى مشاوره در امور مهم مملكتى و نظارت بر كار وزرا تشكيل دهند. «٢» بدين ترتيب علما از قم به تهران بازگشتند و متحصنان سفارت نيز از تحصن خارج شدند و آرامش نسبى برقرار شد.