سران واقفيه بودند هر يك كتابى در اين باب داشتند.[١] اما در ميان علماى اماميه على بن مهزيار اهوازى نخستين كسى بود كه در اين باب كتاب نوشت. او از وكيلان امام نهم و امام دهم، عليهماالسلام، بود و دو كتاب به نام «الملاحم» و «كتاب القائم»[٢] داشت. حسن بن محبوب سرّاد (م ٢٢٤ ق.) در اثر خود در موضوع غيبت با عنوان «المشيخه» رواياتى را در اين باب مى‌آورد.[٣] اما كتاب فضل بن شاذان نيشابورى (م ٢٦٠ ق.) با عنوان «اثبات‌الرجعة (و يا الغيبة)» برترين اثرى بود كه در اين زمان نوشته شد.[٤]

تاريخ غيبت صغرى‌

زمانى كه در سال ٢٦٠ ق. امام حسن عسكرى عليه السلام، وفات يافت فقط عده اندكى از شيعيان خاص و برخى وكيلان حضرت از وجود فرزند ايشان، امام مهدى، عليه السلام، مطلع بودند. خليفه عباسى احمد المعتمد (٢٥٦- ٢٧٩ ق.) در پى آن بود تا فرزند و وارث امام، عليه السلام، را بيابد از اين رو مدتى منزل و خانواده امام را تحت مراقبت قرار داد از طرفى جعفر بن على برادر امام عسكرى، عليه السلام، به دنبال آن بود كه منزلت و مقام برادر را به دست آورد و حتى در اين كار از خليفه عباسى كمك خواست وليكن توفيفى نيافت.[٥]

امام عسكرى، عليه السلام، پيش از رحلت خود عثمان بن سعيد عمرى را كه از وكيلان و اصحاب خاص بودند در چند مجلس به اصحاب خود معرفى و او را به عنوان نائب امام دوازدهم پس از خود تعيين كرد. عثمان بن سعيد مدت ده سال وكيل امام هادى، عليه السلام، بود و پس از آن وكالت امام عسكرى، عليه السلام، را داشت و پس از رحلت امام به‌ظاهر مراسم تغسيل و تكفين وى را انجام داد. او پس از چندى به بغداد نقل مكان كرد كه از شهرهاى شيعه‌نشين عراق بود و در ضمن به شهر كوفه كه پايگاه اصلى تشيع در عراق بود نزديكتر بود. تاريخ وفات وى بدرستى معلوم نيست ولى گويا پس از سال ٢٦٧ ق. درگذشته است. در طى اين مدت كوتاه كه او نيابت خاص امام دوازدهم را به عهده داشت شيعيان به وى رجوع مى‌كردند و توقيعات صادر شده از ناحيه امام به دست وى به شيعيان مى‌رسيد.[٦]

١٩ عثمان بن سعيد پيش از وفاتش مأمور شد تا پسرش محمد را به عنوان دومين نائب امام به شيعيان معرفى كند. دوران نيابت محمدبن عثمان دورانى طولانى و سخت بود فشار و اختناق اعمال شده از جانب عباسيان، انحرافات دينى و فرقه‌اى، القاء شبهات گوناگون و حركتهاى رو به گسترش اسماعيليان از مهمترين مشكلاتى بودند كه وى با آنها درگير بود. محمدبن عثمان در سال ٣٠٥ ق. درگذشت و حسين بن روح نوبختى به نيابت منصوب شد. او از مردم قم و مدتها از دستياران محمدبن عثمان بود. او با تدبير و كياست خود توانست در اوج بحران، اوضاع مساعدى را براى جامعه شيعى فراهم سازد و تا حد ممكن از فشارهايى كه از طرف حكومت بر آنهإ؛ اعمال مى‌شد بكاهد. سياست دينى وى به گونه‌اى بود كه هيچ تنش و عكس‌العملى را عليه شيعيان پديد نمى‌آورد. او توانسته بود با اعمال تقيّه شديد چنين جوّى را به وجود آورد. يك بار در مجلسى در حضور علماى اهل سنت به گونه‌اى درباره ابوبكر و عمر سخن گفت كه همگان را به تعجب واداشت و هر گونه بدبينى و سوءظن سنّيان را نسبت به او برطرف ساخت. او در همين راستا يكى از خدمتكارانش را كه عادت به ناسزاگويى به معاويه داشت، اخراج كرد.[٧] بدين ترتيب دوران ٢٠ طولانى نيابت وى بهترين ايام غيبت صغرى براى شيعيان بود. روابط او با دربار عباسيان و نفوذ او در ميان وزرا و اميران موجب گرديد كه سخت‌گيريها و اعمال فشارها بر شيعيان به‌