ماهنامه موعود - مؤسسه فرهنگى هنرى موعود عصر - الصفحة ٣٥ - ١ پيروزى شگفت ملت ايران در جنبش تنباكو
طورى مسئله تمباكو مهم است كه حتى اندرون خود شاه به هيچ وجه نمىكشند. شنيدم شاه فرموده بود به زنهاى خودش كه كى غليان را حرام كرده؟ بفكفشيد، اينها چه حرفى است؟! يكى از خانمهاى آبرومند عرض كرده بود همان كس كه ماها را به شما حلال كرده، همان كس غليان را، تا در اداره خارج مذهب [/ غربيها] است، به ما حرام كرده.
البته روحانيون از اين جهت وحشتى ندارند.
«رابينو»، رئيس بانك شاهنشاهى ايران، نيز در نامه به امينالسلطان (صدر اعظم ناصرالدين شاه و عاقد رژى) مورخ ذىحجه ١٣٠٩ ق. مىنويسد: چنانچه پريروز حضوراً عرض شد، فعلًا بر مديران بانك شاهنشاهى در لندن واضح و مشخص گرديده كه با وضع حاليه امكان ندارد كه بتوان در فرنگستان سرمايه به جهت ساختن راه از تهران الى محمّره [/ خرمشهر] تدارك نمود. همان اوقات كه اعليحضرت اقدس شهريارى [/ ناصرالدين شاه] امتيازنامه اين راه را به بانك اعطا فرمودند اقدامات و اهتمامات لازمه به جهت احداث كمپانى به عمل آمد. ولى بدبختانه [به علت] اتفاقاتى كه از بابت بعضى امتيازنامجات ديگر كه به هيچ وجه ربطى به بانك نداشت واقع گرديد، مخصوصاً از بابت امتياز تنباكو، به كلّى اطمينان سرمايه داران اورپ سلب شده در آنچه راجع به ايران است، چنانچه به طور تحقيق نه در انگلستان و نه در مابقى فرنگستان ممكن است سرمايه لازم جهت اتمام اين راه به دست آورد ....
جالبتر وعبرتانگيزتر از همه، آن است كه دولت ساليسبورى نيز شديداً دچار بحران شده و نخست وزيرى كه شش سال با اقتدار تمام بر امپراتورى عظيم بريتانيا حكومت كرده و به قول هارولد ويلسون «شيخ الرئيس تمام نخست وزيران عصر خود بود»، منصب قدرت را از كف باخت.
«نيكى ر. كفدى»، مورّخ معاصر انگليسى، پس از تصريح به اين نكته كه:
شكست امتياز تنباكو از شور و شوق انگليسها براى سرمايهگذارى در ايران كاست.
مىنويسد:
بعلاوه، گزارشهاى نشريات انگليسى مربوط به سال ١٨٩٢ درباره وقايع تنباكو حاكى از آن است كه اين امر، دولت محافظهكار ساليسبورى را با پارهاى گرفتارىهاى كوچك داخلى روبرو ساخته بود. همزمان با الغاى امتياز، حملات شديدى از جانب انگليسها به مخالفت با ولف و ساليسبورى وهمچنين با مشى دولت كلًا در حمايت از امتيازگران وبخصوص دعاوى آنان درباره غرامت، صورت گرفت. نشريه» تروث «به تاريخ ٢٦ مه ١٨٩٢ نوشت كه تالبوت در ديدار ناصرالدين شاه از انگلستان، جزء ملتزمين او بوده است. در پارلمان اتهامات سختى به دولت وارد شد كه جريان آن، چنانكه بايد در روزنامه «تايمز» و بويژه در شماره مورّخ ٢٧ مه ١٨٩٢ آن، گزارش گرديد. مخالفين، اين ادعاى كمپانى را كه واقعاً ٣٠٠ هزار ليره براى خريد امتياز پرداخته است، مورد ترديد قرار دادند. دولت به خاطر جانبدارى از ادعاى گزاف كمپانى درباره امتياز، بشدت مورد حمله واقع شد. يكى از اعضاى جناح مخالف گفت كه «نمايندگان محترم اگر بخواهند چيزى بيرحمانهتر از اين معامله سراغ كنند بايد به ايام ديرينه سودجوييهاى كمپانى شرقى باز گردند» و عضو ديگرى از همين جناح تكرار كرد «كه اين امتياز با در نظر گرفتن تمام جوانبش، معامله تجارتى منصفانهاى نبود؛ تلاشى بود كه به نفع افراد انگشتشمارى، به زور از ايران پول گرفته شود، ومردم ايران حق داشتند كه به مخالفت با آن شوريدند».
در همين زمان موضوع مناسبات ساليسبورى وتالبوت خاطر نشان شد و اظهار دولت مشعر بر اينكه اين مناسبات هيچ ارتباطى با مسئله امتياز نداشته است، مورد ترديد قرار گرفت.
اين مذاكرات پارلمانى، در روزنامهها، از جمله در «پال مال گازت» مورخ ٢٧ مه ١٨٩٢، حملات سختى را در اين باب نسبت به دولت به دنبال داشت.
همچنين، اين مطلب كه نماينده سياسى انگليس در بوشهر، برادر تالبوت بوده است با سوء ظن تلقّى شد، ولى با نامههايى كه نشان مىداد شخص اخير براى نخستين بار در مارس ١٨٩١،