با توجّه به فضاى ترسيم شده از غيبت و ظهور، به راحتى مى‌توان تصوير روشنى از عصر انتظار ارائه و استراتژى منتظران را تبيين كرد. اگر غيبت ره‌آورد گسست آزادى از دين و پيوند آن با هوس است و اگر ظهور ره‌آورد گسست آزادى از هوس و پيوند آن با ايمان است، پس عصر انتظار دوران پالايش ساحت آزادى از هوس و آشتى دادن آن با ايمان و معنويت است و فرهنگ انتظار، فرهنگ آماده‌سازى جامعه براى پذيرش آزادانه حاكميت الهى مى‌باشد و در اين ميان استراتژى منتظران نزديك سازى آزادى به دين است.

پى‌نوشت‌ها:

[١]. ر. ك: سوره رعد، آيه ٣١؛ سوره نحل، آيه ٩؛ سوره يونس، آيه ٩٩.

[٢]. اين مسئله در بحث ملاك مسروعيت انتخاب مردم بررسى خواهد شد.

[٣]. كفايه‌الاثر، ص ١٩٩، محمودبن لبيد در مذاكراتى كه با حضرت فاطمه (س) پيرامون مسئله‌امامت دارد، از ايشان مى‌پرسد: چرا على عليه السلام از حقّ خود دست كشيد؟ و حضرت فاطمه (س) در پاسخ وى به همين حديث پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم اشاره مى‌كنند (كفايه‌الاثر، ص ١٩٨، بحارالانوار، ج ٣٦، ص ٣٥٣، ح ٢٢٤).

[٤]. اسدالغابه، ج ٤، ص ١٠٦، ح ٣٧٨٩؛ المسترشد، ص ٣٨٧، ح ١٣٠؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج ٣، ص ٢٤٢، ر. ك: بشاره‌المصطفى، ص ٢٧٧؛ الفردوس، ج ٥، ص ٣١٥، ح ٨٣٠٠.

[٥]. الارشاد، ص ٣١١.

[٦]. ر. ك: تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٣٢١، مسند احمد، ج ١، ص ٣٣٥؛ بحارالانوار، ج ١٨، ص ٢١٤ و ج ١٩، ص ٢٥.

[٧]. ر. ك: طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٩٠؛ سيره ابن هشام، ج ٢، ص ٧٣؛ تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٣٥٥.

[٨]. ر. ك: تفسير قمى، ج ١، ص ٢٧٢؛ سيره ابن هشام، ج ٢، ص ٨١؛ طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٢١؛ تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٣٦٥؛ الكامل فى التّاريخ، ج ١، ص ٥١٢.

[٩]. ر. ك نهج البلاغه، نامه ٥٤.

[١٠]. ر. ك الارشاد، مفيد، ص ١٦٩؛ توحيد صدوق، ص ٣٣٧؛ تاريخ طبرى، ج ٥، ص ١٥٨؛ الفتوح، ج ٤، ص ٢٨٩؛ شرح نهج‌البلاغه ابن ابى الحديد، ج ٦، ص ٢٢.

[١١]. ر. ك الكافى، ج ٨، ص ٣٣٠، ح ٥٠٦؛ احتجاج طبرسى، ج ٢، ص ٢ و ١٠ و ٧١؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج ٤، ص ٣٥؛ تحف‌العقول، ص ٣٠٨؛ اخبار الطوال، ص ٢١٨؛

[١٢]. ر. ك لهوف، ص ١٠٦؛ ارشاد، مفيد، ص ٢٦ ريال مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٩٤؛ تاريخ طبرى ج ٥، ص ٣٥٢ تا ٣٥٤.

[١٣]. كنزالعمال، ح ١٤٣١٣.

[١٤]. نهج‌البلاغه نامه ٣٨.

[١٥]. كتاب الغارات، ج ٢، ص ٥٠١.

[١٦]. مسند احمد، ج ١، ص ١٦٠.

[١٧]. هرچند اين بحث در خارج از موضوع به نظر مى‌رسد، ولى از آن جهت آورده‌ايم كه اوّلًا بحث را تكميل مى‌كند و ثانياً نشانگر شيوه حكومتى حضرت مهدى نيز هست و ثالثاً نتايج اين بحث در بررسى مسئله «خشونت هنگام ظهور» مورد استفاده و استناد قرار خواهد گرفت.

[١٨]. بحارالانوار، ج ٦٩، ص ١٧٠.

[١٩]. سوره زخرف، آيه ٥٤.

[٢٠]. سوره ابراهيم، آيه ٦ و ر. ك سوره بقره، آيه ٤٩.

[٢١]. سوره زخرف، آيه ٥٤.

[٢٢]. عيون الحك و المواعظ، ص ١٦٤، ش ٣٤٨٨؛ غررالحكم، ش ٣٧٥٨.

[٢٣]. امالى مفيد، ص ٢٠٧، ح ٤٠ و ر. ك نهج‌البلاغه، خطبه ١٨٢؛ ينابيع‌الموده، ج ٣، ص ٤٤٣ ح ١٢ و ج ٢، ص ٢٨، ح ١.

[٢٤]. الارشاد مفيد، ج ١، ص ٢٨١؛ احتجاج طبرسى، ج ١، ص ٤١٤، ح ٨٩؛ ر. ك الكافى، ج ٨، ص ٣٦١، ح ٥٥١؛ بحارالانوار، ج ٧٧، ص ٣٦٤، ح ٣٣.

[٢٥]. الكافى، ج ٨، ص ٢١٠.

[٢٦]. البته در مديريت اسلامى «درشتى و نرمى» با هم هستند. تفصيل اين بحث خارج از حوصله اين نوشتار است. ر. ك نامه ٥٣ نهج‌البلغه (عهدنامه مالك اشتر).

[٢٧]. نظريه مردم‌سالارى دينى كه مقام معظّم رهبرى مطرح فرمودند، بر همين اساس استوار است.

[٢٨]. ر. ك الارشاد مفيد، ج ٢، ص ٣٧٩؛ اعلام الورى، ص ٤٣٠؛ روضه‌الواعظين، ص ٢٨٩.

[٢٩]. ر. ك فروع الكافى، ج ٨، ص ٣٦٢.

[٣٠]. غيبت نعمانى، ص ٢٣٣، ح ١٩.

[٣١]. همان، ح ١٨.

[٣٢]. همان، ص ٢٣١، ح ١٤.

[٣٣]. همان، ص ٢٨٤، ح ٢.

(٣٤). الفتن ابن حمّاد، ج ١، ص ٣٥٠، ح ١٠١١ و بنگريد به غيبت نعمانى، ص ٢٣٣، ح ١٨.