همواره در رسانه‌ها و در اظهار نظر كارشناسان حوزه‌هاى مسايل امنيتى، ديپلماتيك، و حتى اقتصادى و فرهنگى، از مفاهيمى هم‌چون موقعيت ژئوپليتيك يا موقعيت ژئواستراتژيك ايران ياد مى‌شود. پرسش اين است: موقعيت واقعى ايران چيست؟ براى يافتن پاسخى به اين پرسش، در يكى از روزهاى پاييزى به سراغ حسن عباسى رئيس مركز بررسى‌هاى دكترينال رفتيم، تا به تبيين موقعيت اين كشور كهن بنشينيم.

در آغاز، يك پرسش ساده و كلى مطرح است: موقعيت هر كشور چيست؟ و چگونه برآورد مى‌شود؟

بسم الله الرحمن الرحيم. در علوم استراتژيك، موقعيت هر كشور از ابعاد مختلفى بررسى مى‌شود، مانند موقعيت تاريخى، موقعيت اقتصادى، موقعيت اجتماعى، موقعيت فرهنگى، يا موقعيت سياسى. يكى از مهم‌ترين گونه‌هاى تبيين موقعيت هر كشور، موقعيت محيطى آن است كه در آن ابتدا محيط جغرافيايى تبيين مى‌شود، سپس ساير مؤلفه‌هاى سياسى، اقتصادى، فرهنگى و اجتماعى در نسبت با محيط جغرافيايى تعريف مى‌گردد. در بررسى «موضوع‌محور»، ابتدا محورهاى موضوعى مانند سياست، اقتصاد، فرهنگ يا موضوع نظامى تبيين، و سپس ساير مؤلفه‌هاى قدرت موضوعى، از جمله «محيط» در نسبت با آن بررسى مى‌شود.

مثلًا اگر موقعيت يك كشور، از حيث سياسى بررسى شد، ساير مؤلفه‌ها در نسبت با آن تعريف مى‌شود، از جمله مؤلفه‌ى جغرافيايى. يا اگر اين بررسى از حيث اقتصادى انجام شد، ديگر مؤلفه‌ها، از جمله محيط جغرافيايى، در نسبت با موضوع اقتصاد تعريف مى‌شوند. اما در بررسى «محيطمحور» ابتدا ابعاد محيطى و جغرافيايى تبيين مى‌گردد، سپس ساير مؤلفه‌ها در نسبت با آن سنجش و ارزش‌گذارى مى‌شود.

موقعيت محيطى يا به تعبير غربى‌ها «Situation» در سه مرحله سنجش و برآورد مى‌شود. مرحله‌ى نخست يا مرحله‌ى تبيين قدرت محيطى، مرحله‌ى تبيين موقعيت كشور مورد مطالعه در سه مؤلفه‌ى قدرت محيطى، يعنى زمين (Geo)، دريا ( (Hydro و هواAero )) است. در مؤلفه‌ى زمين (Geo)، سرزمين هر كشور از حيث كيفيت، ابعاد، مساحت، و هم‌چنين منطقه‌اى از كره‌ى زمين، كه آن كشور در آن واقع شده، منبع متفاوتى از قدرت محيطى محسوب مى‌شود و هيچ دو كشورى موقعيت سرزمينى‌