[٣]. براى نمونه ر. ك: اسماعيل بن حماد جوهرى، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربيه، تحقيق: احمد الغفور عطار، ج ٥، ص ١٨٦٥؛ احمد بن محمد الفيومى، المصباح المنير فى غريب شرح الكبير، ص ٢٣.

[٤]. محمود حمصى رازى، المنقذ من التقليد، ج ٢، ص ٢٣٥.

[٥]. سعيد ضيائى‌فر، جايگاه مبانى كلامى در اجتهاد، ص ٥٥٢.

[٦]. گاهى امام به معناى پيشوا و رهبر، بدون اشاره به خصوصيات آن مى‌باشد؛ مثل آيه: «يَوْمَنَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» (سوره اسراء (١٧) آيه ٧١) و گاهى به چيزى اطلاق مى‌شودكه در پيش روى انسان قرار دارد؛ مثل آيه: «وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ» (سوره حجر (١٥) آيه ٧٩) و گاهى به معناى رهبرى به سوى حق يا رهبرى به سوى باطل است.

[٧]. سوره انبياء (٢١)، آيه ٧٣.

[٨]. سوره قصص (٢٨)، آيه ٤١.

[٩]. سوره توبه (٩)، آيه ١٢.

[١٠]. براى مطالعه بيشتر در اين زمينه ر. ك: جايگاه مبانى كلامى در اجتهاد، صص ٥٥٣- ٥٥٥.

[١١]. الكافى، ج ١، باب نادر جامع فى فضل الإمام و صفاته،

صص ١٩٨- ٢٠٠، ح ١.

[١٢]. شيخ مفيد، النكت الاعتقادية، مندرج در: سلسله مصنفات الشيخ المفيد، ج ١٠، ص ٣٩.

[١٣]. خواجه نصيرالدين طوسى، تلخيص المحصل نقد المحصل، ص ٤٢٥.

[١٤]. همان، ص ٤٢٦؛ وى در ادامه، اين تعريف را كامل‌تر از ساير تعريف‌ها و غير قابل اعتراض مى‌داند؛ زيرا مى‌توان معناى اصطلاحى را به گونه‌اى كه در موارد استعمالش اطراد و رواج داشته باشد، به كار برد.

[١٥]. براى مطالعه بيشتر در اين زمينه ر. ك: جايگاه مبانى كلامى در اجتهاد، صص ٥٦٤- ٥٦٥.

[١٦]. «تواتر» [در لغت‌] يعنى يكى پس از ديگرى و همراه با فاصله ... و در اصطلاح، حديث «متواتر»، خبر جماعتى است كه سلسله روّات آن تا به معصوم در هر طبقه به حدى باشد كه امكان توافق آنها بر كذب به طور عادى محال باشد و موجب علم گردد.» سيدرضا مؤدب، علم‌الحديث: پژوهشى در مصطلح الحديث يا علم الدراية، ص ٢٣، ر. ك: كاظم مدير شانه‌چى، علم‌الحديث و دراية الحديث، ج ٢، ص ٣٣. خبر متواتر به لفظى، معنوى و اجمالى تقسيم شده است. «متواتر لفظى، خبرى است كه همه ناقلين، مضمون آن را يكسان و با الفاظ واحد ذكر نمايند و با هم تطابق لفظى دارند ... متواتر معنوى، خبرى است كه همه ناقلين مضمون واحدى را با عبارات مختلف نقل مى‌نمايند» علم‌الحديث: پژوهشى در مصطلح الحديث يا علم الدرايه،

ص ٢٧. «متواتر اجمالى و آن علم اجمالى به صحّت يكى از چند حديثى است كه در يك موضوع وارد شده» علم‌الحديث و درايةالحديث، ص ٣٧.

[١٧]. ر. ك: الكافى، ج ١، ص ٣٧٦، ح ٢، ص ٣٧٧، ح ٣ و ج ٢،

ص ٢١، ح ٩؛ الغيبة، ١ كتاب الغيبة نعمانى، ص ١٣٠، ح ٦؛ كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٤٠٩، ح ٩؛ بحار الأنوار، ج ٨،

ص ٣٦٨، ج ٣٢، صص ٣٢١ و ٣٣١، ج ٥١، ص ١٦٠ و ج ٦٨،

ص ٣٣٩؛ سليمان بن ابراهيم القندوزى، ينابيع المودّة، ج ٣،

ص ٣٧٢؛ براى مطالعه بيشتر در زمينه جايگاه اين روايت در متون روايى شيعه و اهل سنت، ر. ك: مهدى فقيه ايمانى، شناخت امام يا راه رهايى از مرگ جاهلى، او خواهد آمد، صص ٩٣- ١١٥.

[١٨]. الكافى، ج ١، ص ٣٧١، ح ٥.

[١٩]. همان، ص ٣٧٧، ح ٣.

[٢٠]. همان، ص ٢٠٠، ح ١؛ كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، ص ٦٧٦.

[٢١]. الكافى، ج ٢، ص ١٩، ح ٥.

[٢٢]. ر. ك: همان، ج ١، ص ٣٧٦، ح ١.

[٢٣]. ر. ك: همان، ح ٢.

[٢٤]. ر. ك: محمد بن مسعود عياشى، تفسير العياشى، ج ٢، ص ١٨٥،

ح ١٦٩٩.

[٢٥]. ر. ك: محمد بن محمد بن نعمان شيخ مفيد، الإختصاص، تصحيح و تعليق: على‌اكبر غفارى، صص ٢٦٨ و ٢٦٩.

[٢٦]. ر. ك: ابن حجر هيثمى، مجمع الزوائد، ج ٥، ص ٢٢٣

[٢٧]. على بن حسام الدين المتقى البرهان الفورى، كنز العمال فى سنن الأقوال و الأفعال، ق، ج ١، ص ١٠٣، ح ٢٦٣.

[٢٨]. گروه حديث پژوهشكده باقرالعلوم، فرهنگ جامع سخنان امام حسين (ع) (ترجمه موسوعة الكلمات الإمام الحسين (ع) صص ٦٠٤ و ٦٠٥.

[٢٩]. بحار الأنوار، ج ٢٦، ص ٢٦٠، ح ٣٨. همچنين ر. ك: همان، ص ٢٤٧، ح ١٤.

[٣٠]. شرح غرر الحكم و درر الكلم، ج ٢، ص ٤٦١، ح ٣٢٩٧؛ محمد محمدى رى شهرى، ميزان الحكمه همراه با ترجمه فارسى، ترجمه: حميدرضا شيخى، ج ٥، ص ٢٤٨٠، ح ٨٥٨٤.

[٣١]. كمال الدين و تمام النعمة، ج ٢، باب ٣٣، صص ٣٤٢ و ٣٤٣، ح ٢٤.

[٣٢]. ر. ك: همان، باب ٤٥، ص ٥١٢، ح ٤٣.

[٣٣]. محمد بن على بن حسين شيخ صدوق، الهداية [فى الاصول و الفروع‌]، صص ٢٨ و ٢٩.

[٣٤]. مكيال المكارم فى فوائد الدعا للقائم، ج ٢، ص ١٠٧.

[٣٥]. از جمله آنها به كتاب‌هاى زير مى‌توان اشاره كرد: الكافى، ج ١، كتاب الحجة، صص ١٦٨- ٤٣٨؛ الهداية، صص ٣٠- ٥٠؛ ابوجعفر محمد بن حسن صفار قمى، بصائر الدرجات فى فضائل آل محمد (ع)، لطف‌اللّه صافى گلپايگانى، معرفت حجت خدا شرح دعاى أللّهمّ عرّفنى نفسك، سيد محمد بنى‌هاشمى، معرفت امام عصر (ع)؛ سيد حسن ميرجهانى طباطبايى، ولايت كليّه، تحقيق و تصحيح: سيد محمد لولاكى؛ «جايگاه امام معصوم (ع) درنسبت با كل هستى»؛ گفت‌وگو با آيت اللّه محمد على گرامى، موعود، سال اول، ش ٢، خرداد و تير ١٣٧٦ و ش ١٣، مرداد و شهريور ١٣٧٦؛ سيدمحمد مهدى ميرباقرى، «معرفت الله، معرفت ولى خداست»، موعود، سال پانزدهم، ش ٧٠، آذر ١٣٨٥؛ «معرفت امام عصر (عج): اقتراح با حضور حجج الاسلام و المسلمين محمدباقر تحريرى، سيد محمدمهدى ميرباقرى و دكتر ابراهيم شفيعى سروستانى»، موعود، سال دوازدهم، ش ٨٦ و ٨٧، فروردين و ارديبهشت ١٣٨٦.

[٣٦]. برخى از شرح‌هاى زيارت جامعه كبيره كه علاقه‌مندان را در درك مفاهيم بلند مطرح شده در اين زيارت يارى مى‌كند، به شرح زير است: سيدحسين همدانى درود آبادى، الشموس الطالعة فى شرح الزيارة الجامعة، احمد زمرديان، مقام ولايت در شرح زيارت جامعه كبيره، عبدالعلى گويا، على و زيارت جامعه كبيره؛ عبدالله جوادى آملى، ادب فناى مقربان: شرح زيارت جامعه كبيره، تحقيق و تنظيم محمد صفايى؛ محمدباقر تحريرى، جلوه‌هاى لاهوتى: شرح زيارت جامعه كبيره، ٣ ج.

[٣٧]. براى آشنايى با نشانه‌هاى ظهور مى‌توان به كتاب‌هاى زير مراجعه كرد: سيدحسن ميرجهانى، نوائب الدهور فى علايم الظهور، دو جلد در چهار مجلد؛ على كورانى، عصر ظهور، ترجمه كتاب عصر الظهور، ترجمه: عباس جلالى؛ كامل سليمان، روزگار رهايى يوم‌الخلاص، ترجمه: على‌اكبر مهدى‌پور، ج ٢، صص ٨١٧- ٨٨٧؛ محمد خادمى شيرازى، نشانه‌هاى ظهور او.

براى آشنايى بيشتر با منابع مطالعاتى موضوع نشانه‌هاى ظهور، ر. ك: ابراهيم شفيعى سروستانى، «آخرالزمان‌شناسى در آثار اسلامى» مندرج در كتاب پيشگويى‌ها و آخرالزمان مجموعه مقالات.

[٣٨]. سوره انفال (٨)، آيه ٢٩؛ ر. ك: سوره طلاق (٦٥)، آيه ٢ و ٣.

[٣٩]. سوره فاطر (٣٥)، آيه ١٠.

[٤٠]. سيد محمدحسين طباطبايى، تفسير الميزان، ترجمه: سيد محمدباقر موسوى همدانى، ج ١٧، ص ٢٩.

[٤١]. همان.

[٤٢]. بحار الأنوار، ج ٧٥، ص ١٨٩، ح ٤٤.

[٤٣]. الكافى، ج ١، ص ١٩٤، ح ١.