كه در مورد غذاى جسم رعايت مى‌شود از قبيل تناسب زمان، مكان، كيفيّت و مقدار، در عبادت نيز بايد رعايت شود. چرا كه هر روحى توان و ظرفيت خاصّ خودرا دارد و در هر موقعيتى به اندازه مشخّصى مى‌تواند رنج ناشى از عبادت را تحمّل كند. تحميل عبادات سنگين و طاقت‌فرسا بر روح‌هاى كوچك و كم ظرفيت به مثابه خوراندن غذاى مقوّى و زياد به كودكى خردسال است كه از عهده هضم آن بر نيامده دچار عارضه خواهد شد.

دراين‌صورت چه‌بسا عبادت، روى فرد، اثر معكوس بگذارد و به‌جاى ارتقاى معنوى موجب سرخوردگى، دلزدگى، انحراف و سستى عقيده گردد. رسول خدا ٦ در اين باره مى‌فرمايد:

«ياعَلِىُّ إِنَّ هذَاالدَّينَ مَتينٌ فَأَوْغِلْ فيهِ بِرِفْقٍ وَ لا تُبْغِضْ إِلى‌ نَفْسِكَ عِبادَةَ رَبِّكَ»[١]

اى على! اين آيين، محكم است. پس با نرمى و مدارا آن را فرا گير و پرستش پروردگارت را منفور نفست مساز.

على ٧ نيز در نامه‌اى به حارث همدانى مى‌نويسد:

«خادِعْ نَفْسَكَ فِى الْعِبادَةِ وَارْفُقْ بِها وَ لا تَقْهَرْها وَ خُذْ عَفْوَها وَ نَشاطَها، الَّا ما كانَ مَكْتُوباً عَلَيْكَ مِنَ الْفَريضَةِ، فَإِنَّهُ لابُدَّ مِنْ قَضائِها وَ تَعاهُدِها عِنْدَ مَحَلِّها»[٢]

نفست را در عبادت فريب ده‌[٣] و با او مدارا كن و مورد خشونت قرارش مده و هنگام گذشت و شادابى‌اش آن را درياب!- و به عبادت خداوند وادارش كن- مگر آنچه بر تو واجب است- مانند نمازهاى يوميّه- كه از بجا آوردن آن در وقتش چاره‌اى نيست.

امام صادق ٧ در مورد اين كه افراط در عبادت موجب دلسردى و انحراف مى‌شود داستانى از يك تازه مسلمان نقل فرموده:

مردى مسلمان، همسايه‌اى مسيحى داشت كه با تعريف و تبليغ خود توانست او را به اسلام متمايل كند. سحرگاه اوّلين روزى كه مسيحى، مسلمان شده بود، همسايه مسلمان، به سراغ‌

[١] - بحارالانوار، ج ٧١، ص ٢١٤

[٢] - نهج‌البلاغه، نامه ٦٩، ص ١٠٧٠

[٣] - منظور از فريب دادن نفس اين است كه مثلًا انسان ابتدا به خود تلقين كند كه مقدار كمى عبادت خواهد كرد تا نفس‌نسبت به آن رام شود؛ بعد اگر ديد از نظر روحى كشش دارد، بتدريج بر مقدار عبادت‌ها بيفزايد