اخلاق عبادى - مقدس نيا، محمد - الصفحة ١٠٨ - د - تعقيبات نماز

٩- سلام: از آنجا كه نماز معراج مؤمن است، اتمام نماز به منزله بازگشت از اين سفر روحانى است و چون نمازگزار آهنگ بازگشت مى‌كند، سه سلام مى‌دهد. به اين ترتيب كه اوّل به منظور قدرشناسى از زحماتى كه رسول خدا ٦ در راه هدايت انسان‌ها متحمّل شده به ايشان سلام مى‌دهد. اين سلام با رحمت و بركات خداوند نيز همراه است. آنگاه بر خود و بندگان شايسته خداوند و سپس بر همه فرشتگان و مؤمنان سلام مى‌كند. امام خمينى قدس سره درباره ادب سلام مى‌فرمايد:

كسى كه در نماز غايب از خلق نبوده و مسافر الى اللَّه نشده، براى او سلام، حقيقت ندارد و جز لقلقه لسان نيست. پس ادب قلبى سلام، به ادب جميع صلاة است. و اگر در اين نماز كه حقيقت معراج است، عروجى حاصل نشده و از بيت نفس خارج نشده، سلام بر او نيست. و نيز در اين سفر اگر سلامت از تصرّفات شيطان و نفس امّاره بود، و در تمام اين معراج حقيقى، قلب را علّتى نبود، سلام او حقيقت دارد «والَّا لا سَلامَ لَهُ»[١]

د- تعقيبات نماز

عشق و ارادت به خداوند و نيز ادب بندگى ايجاب مى‌كند كه انسان، با سلام نماز به ديدار خود با خداوند پايان ندهد، بلكه به مقتضاى حال، مقدارى به ذكر و دعا و نمازهاى مستحبّى بپردازد و بدين وسيله با خداى خويش خلوت كند و با او به راز و نياز بگذراند و از همنشينى با او بهره‌مند شود. چرا كه او خود فرموده است:

«انّى‌ حَبيبٌ لِمَنْ احَبَّنى‌ وَ جَليسٌ لِمَنْ جالَسَنى‌»[٢]

من دوستدار كسى هستم كه مرا دوست بدارد و همنشين كسى هستم كه با من همنشينى كند.

عباداتى را كه انسان با چنين نيّتى در پى نمازهاى واجب انجام مى‌دهد، تعقيبات نماز گويند. مهمترين تعقيباتى كه در اخبار به آن سفارش شده عبارتند از:

١- تكبيرهاى سه‌گانه، پس از سلام مستحبّ است انسان سه بار تكبير بگويد و با هر

[١] - آداب‌الصلوة، ص ٣٦٧

[٢] - محجةالبيضاء، ج ٨، ص ٥٨