توضيح المسايل سياسى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٧ - مقدمه ناشر

الايام» مسايلى را مورد بحث قرار داد كه مى‌توانست ميناى تاسيس حكومت اسلامى قرار گيرد. وى به صورت آشكار اين موضوع را مطرح كرد كه بر اساس ادله و سنن شرعى غير قابل انكار «انتظام امور دنياى مردم وظيفه فقيهان است و جزاى اين راه ملك و ملت اصلاح نخواهد شد ٤».

بعد از آن فقيه كه به صورت روشن‌تر و جدى‌تر به امر سياست پرداخت، علامه ميرزا محمد حسين نائينى (م ١٣٥٥ ه. ق) بود. وى با نوشتن كتاب «تنبيه الامة و تنزيه الملة» اولين متن مستقل فقه سياسى ناظر به شرايط روز را عرضه كرد. پس از وى مرحوم آيت اللّه سيد محمد حسين بروجردى (م ١٣٤٠ ه. ش) به گفته يكى از شاگردان برجسته‌اش به امتزاج دين و سياست در فقه به صورت جدى، عنايت ورزيد؛ اما متأسفانه به دلايلى اين رويكرد سبب تأليف كتاب جداگانه‌اى فقهى- سياسى نگرديد و تنها شاگردانش نظر وى را تعليم و در مواردى مكتوب و تبيين كردند ٥.

نكته شگفت‌انگيز و قابل توجه اين است كه فقهاى اهل سنت كه بسيارى‌شان به حكومت‌هاى وقت نزديك بوده‌اند، نيز قادر به نوشتن متن فقهى- سياسى قابل عمل براى حكومت‌گران و مردم نشده‌اند و حتى زمانى كه در قرن نوزدهم حكومت عثمانى با قوانين‌