توضيح المسايل سياسى - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٠٠ - باز هم حقوق و وظايف و آزادى ها

٢- آزادى عرفانى كه از هرچه رنگ تعلق پذيرد آزاد است و زبان حال و آرزو و عمل او اينست كه نيست ما را به جز از وصل تو ديگر هوسى و اينكه ياد تو از كون و مكان مرا كفايت مى‌كند و اينكه سايه طوبى و دلجويى حور و لب حوض به هواى محبت تو همه اينها از يادم رفته و رضاى ترا مى‌خوأهم و ... و اينكه ترا از ترس دوزخ و طمع بهشت عبادت نمى‌كنم و اينكه عشق حلقه بندگى ترا به گردنم انداخته است. سوال اساسى اينست كه اين مقام براى كدام صنف از انسان‌ها حاصل شده؟

٣- آزادى اخلاقى، كه رها شدن از زندان خطرناك غرايز حيوانى و كنترول آنها به دايره فطرت است، و ضامن حصول اين آزادى، ايمان عميق به خدا و روز قيامت است.

٤- آزادى‌هاى فردى و اجتماعى (سياسى و اقتصادى و فرهنگى ...) كه متفرع بر قسم اول و آزادى تكوينى است وگرنه مفهومى ندارد.

مقصود از عنوان همين قسم اخير از آزادى‌ها مى‌باشد.

مساله ٢٠٩: اصل اول در عقايد و اظهار نظر و سخنرانى‌ها و نوشتن و همه افعال آزادى انسان است، مگر اينكه آفريدگار آن را محدود نموده باشد يا عقل انسان و يا قانون آنرا منع نمايد.