به قوه آماده شده برای پذیرش علم، عقل گفته می‌شود و به علمی که به وسیله آن قوه، مورد استفاده عملی انسان قرار می‌گیرد نیز عقل می‌گویند و به همین دلیل امیرالمؤمنین _ رضی الله عنه _ می‌گوید: «عقل، و آن دو عقل است: عقل مطبوع و عقل مسموع و سودی در عقل مسموع نیست، اگر عقل مطبوع نباشد».[١]

ابن منظور آن را در معنای منع و نهی آورده[٢] و می‌نویسد:

عقل، عقل نامیده می‌شود، چرا که صاحبش را از وقوع در مهلکه باز می‌دارد.[٣]

زبیدی نیز می‌نویسد:

عقل، علم به صفات اشیا از حسن و قبح و کمال و نقص آنها است و یا به قوه‌ای گفته می‌شود که به واسطه آن تمییز بین قبیح و حسن صورت گیرد و به هیئتی محمود برای انسان در حرکات و کمالش نیز عقل می‌گویند.[٤]

مؤلف التحقیق نیز در معنای عقل می‌نویسد:

عقل تشخیص صلاح و فساد در جریان زندگی مادی و معنوی و سپس ضبط و حبس نفس به وسیله آن است.[٥]

٢. معنای عقل از نگاه ملاصالح مازندرانی و علامه مجلسی

الف. تعریف عقل از نگاه ملاصالح

ملاصالح در شرح احادیث کتاب عقل و جهل اصول الکافی چهار تعریف از عقل
ارائه می‌دهد:

جوهر مجرد مفارق از ماده ذاتاً (نفس ناطقه)؛[٦]

جوهر مجرد مفارق از ماده ذاتاً و فعلاً؛[٧]

قوه نفسانی مدرِک حقائق اشیا و ممیِّز میان خیر و شر؛[٨]

[١].‌ مفردات راغب، ص٣٥٤.

[٢]. ‌طریحی در مجمع البحرین (ج٥، ص٤٢٥) نیز بر همین عقیده است.

[٣].‌ لسان العرب، ج١١، ص٤٥٨

[٤].‌ تاج العروس، ج٣٠، ص١٨

[٥].‌ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج٨، ص١٩٦.

[٦].‌ شرح الکافی، ج١، ص٦٨.

[٧].‌ همان، ص٦٩.

[٨].‌ همان، ص٧٨.