گر چه اصل وجود عقل در آدمی از باور‌های بدیهی و یا نزدیک به بداهت است، اما شناخت ذات و حقیقت این موهبت الهی و ارائه تعریف جامع و مانع از آن و کارکرد آن در شناخت معارف نظری و احکام عملی همواره از مسائل مورد اختلاف و شایسته تحقیق و بررسی بوده است. به همین دلیل، بسیاری از عالمان مسلمان به ماهیت و چیستی عقل پرداخته‌اند.

شیخ طوسی در عدة الاصول[١] و فارابی در رسالة فی العقل[٢] خود به آن می‌پردازند. ابن سینا در کتاب رسائل خود، در بخش رسالة الحدود، هشت تعریف از عقل ارائه می‌دهد.[٣] غزالی در احیاء علوم الدین حقیقت عقل و اقسام آن را بیان می‌کند.[٤]

قرن یازدهم و دوازدهم اوج شکوفایی فرهنگ شیعی است. در این قرون، بزرگ‌ترین فیلسوفان شیعه[٥] و بزرگ‌ترین محدثان پا به عرصه هستی گذاشته و از جمله مباحث متعدد به بحث و بررسی عقل نیز پرداختند.‌ ما از میان اندیشمندان این دوره به بررسی و تحلیل و ارزیابی دیدگاه علامه مجلسی در مرآة العقول و ملاصالح مازندرانی در شرح الکافی در باره عقل به عنوان موضوع اصلی این نوشتار پرداخته‌ایم. امید است در پرتو تحلیل نظریات این دو عالم بزرگوار بتوانیم به معنای واژه عقل و تأثیر آن بر معرفت در دو اثر مذکور دست یابیم.

بیان اهمیت مسأله‌

در اهمّیت و ارزش عقل و تعقّل در اسلام همین بس که در قرآن کریم بیش از ٤٩ بار از مشتقّات این واژه استفاده شده است. از آنجا که میان فقها و متکلمان و سایر اندیشمندان اسلامی در بیان حقیقت عقل و ماهیت و حدود حجیت آن همواره بحث و گفت و گو وجود داشته و تعدد برداشت‌ها از این مفهوم، باعث گردیده تا خلط معانی صورت پذیرد؛ بنا بر این، برای درک صحیح و تبیین مفهوم، ماهیت، مشتقّات و اعتبار این واژه در منابع نقلی شیعه، لازم است تا این واژه در مجموعه‌های حدیثی _ که شامل روایات منقول از پیامبر اکرم _ صلوات الله علیه _ و ائمه هدی _ علیهم السلام _ است _ مورد بازشناسی قرار

[١].‌ عدة الاصول، ج١، ص٢٣.

[٢].‌ رسالة فی العقل، ص٣.

[٣].‌ رسائل، ص٨٨-٩١.

[٤]. ‌احیاء علوم الدین، ص٨١-٨٥.

[٥].‌ ملاصدرا در شرح اصول الکافی خود (ص ٢٢٣- ٢٢٨) به تعریف عقل می‌پردازد.