(م١٠٩١ق) در مقدمۀ دوم الوافی[١] و شیخ حر عاملی (م١١٠٤ق) در فائدۀ هشتم خاتمۀ وسائل الشیعة[٢] شماری از قراین متقدّمان در تصحیح احادیث را مانند آنچه در کلام شیخ بهایی آمده، گزارش کرده‌اند. البته مبانی نظری این جریان را پیش‌تر ملا محمد امین استرآبادی (م١٠٣٦ق) در الفوائد المدنیة[٣] و شیخ حسین کَرَکی (م١٠٧٦ق) در هدایة الأبرار[٤] با تلاش در تمایز دو مکتب اهل حدیث و اصولیان شیعه تحت عنوان «متقدّمان و متأخّران» و نقد جدّی و بسیار شدید نسبت به مبانی فقهی، رجالی و حتی کلامی عالمان و اصولیان متأخّر شیعی برداشتند. تمایز میان متقدّمان و متأخّران از سوی شیخ بهایی (م١٠٣١ق) در مشرق الشمسین و محمد تقی مجلسی (م١٠٧٠ق) در روضة المتقین در تقویت این جریان بی‌تأثیر نبوده‌است.

از آنچه شیخ بهایی و دیگران در بارۀ قراین اطمینان‌بخش در صدور حدیث نزد قدما یاد می‌کنند، چنین برمی‌آید که توجه به «نقد منبع‌محور حدیث» نزد ایشان نقشی کلیدی داشته است. اخذ حدیث از کتاب‌های معتبر و مورد اعتماد گذشتگان از جملۀ این نشانه‌هاست که شیخ بهایی در مشرق الشمسین بدان اشاره کرده است.[٥] میرداماد (م١٠٤١ق) به این معیار قدما به زبانی دیگر اشاره دارد که اخذ از اصول حدیثی صحیح و مورد اعتماد یکی از معیار‌های اصلی قدما در حکم به صحت آن بوده است.[٦] محمّد تقی مجلسی نیز شیوۀ رایج متقدّمان در تصحیح احادیث را بر «نقد کتاب/منبع مکتوب» استوار ‌دانسته است.[٧]

آنچه در این میان اهمیت دارد، معیار‌هایی است که متقدّمان در نقد منابع مکتوب حدیثی بدان‌ها توجه داشته‌اند. به عبارت دیگر، این پرسش اساسی در اطلاع از مبانی حدیث‌پژوهی قدما قابل طرح است که معیار‌های ایشان در نقادی منابع حدیثی کدام بوده است؟ پرسشی که سعی شده است در این نوشتار، بر پایۀ تحلیل و نقد تاریخی داده‌های

[١]. الوافی، ج١، ص٢٢-٢٦.

[٢].‌ وسائل الشیعة، ج٣٠، ص٢٤٣-٢٤٧. شیخ حرعاملی، قراینی را که همراه حدیث بوده به سه دسته تقسیم می‌کند: ١. قراین دال بر صدور (ثبوت) حدیث؛ ٢. قراین دال بر صحت مضمون احادیث؛ ٣. قراین دال بر ترجیح یکی از طرفین احادیث متعارض.

[٣]. ص٣٠، ٤٩، ٥٨، ٧٨-٧٩، ٨٧-٨٨، ١٠٩-١١٣، ١٢٢-١٣١، ١٧٧-١٧٨.

[٤]. ص٩٤-٩٥، ٩٧، ١٠٩-١١٦، ١٣٣.

[٥]. مشرق الشمسین، ص٢٦٩.

[٦]. الرواشح السماویة، ص١٦١.

[٧]. روضة المتقین، ج١٤، ص٢٣٩.