مؤلف (علامه مجلسی) _ رحمه الله _ در آرای اهل نظر در مباحث مبدا و معاد طعنی وارد نمی‌کند، مگر آن که به عین آن نظر یا شدیدتر از آن قایل می‌شود.‌.. او بر حکما در مورد نظرشان در باره مجردات طعن می‌زند، سپس همه خواص تجرد را بر انوار نبی‌ _ صلی الله علیه و آله _ و ائمه _ علیهم السلام _ اثبات می‌نماید و متوجه این مسأله‌ نیست که اگر وجود مجردی غیر از خدای سبحان محال باشد، حکم محال بودن آن به محض تغییر اسمش و نامگذاری آنچه فلاسفه عقل می‌نامند، به نور و طینت و مانند آن تغییر نمی‌کند.[١]

اما دو تعریف سوم و چهارم ملاصالح با دو تعریف اول و دوم علامه از عقل کاملاً سازگار است. ‌و هر دو، قوه نظری و عملی را مکمل یکدیگر می‌دانند.‌

محدوده کارآیی عقل

١. محدوده کارآیی عقل از نگاه ملاصالح

ملاصالح معرفت را موهبی، فطری و توقیفی و خارج از محدوده کارآیی عقل می‌داند و در ذیل روایت امام صادق _ علیه السلام _ که از ایشان پرسیدند:

المعرفة مِن صُنع مَن؟ قال: من صنع الله لیس للعباد فیها صنع.[٢]

نظر اشاعره، معتزله و برخی امامیه را مبتنی بر نظری و اکتسابی بودن معرفت خداوند و این که خداوند آنها را مکلف به نظر و استدلال فرموده، باطل می‌داند و می‌گوید در این معنا روایات زیادی در حد تواتر معنوی وارد شده است. و منبع برخی از این روایات را بر می‌شمرد: مانند التوحید صدوق، المحاسن برقی و می‌گوید بر حسب منطوق و مفهوم، این روایات متواتر دلالت دارند که معرفت خداوند متعال توقیفی است و بندگان به تحصیل آن با نظر و استدلال تکلیف نشده‌اند و بیان و تعریف بر عهده خداوند است. اولاً، در عالم ارواح با الهام و ثانیاً، در عالم اجسام با ارسال رسل و انزال کتب و بر مردم است تا آنچه را که خداوند به آنها شناسانده قبول کنند.

سپس به بیان اختلاف اشاعره و معتزله در این که معرفت نظری نقلاً واجب است یا

[١].‌ بحار الانوار، ج١، ص١٠٤.

[٢]. ‌الکافی، ج١، ص١٦٣.