این عبارت (فإن أحببت أن تحلق فاحلق) در التهذیب حذف شده است.[١] روایت مذکور در التهذیب از موسی بن قاسم است که احتمال می‌رود او با توجه به وضوح مطلب، بر اساس آیۀ «و لا تحلقوا رؤوسکم حتی یبلغ الهدی محله»[٢] عبارت فوق را حذف کرده باشد؛ ولی این عبارت در استنباط مؤثر است؛ زیرا حذف قید مذکور باعث می‌شود که خواننده روایت از آن اطلاق بگیرد و مثلاً قایل شود که اگر پس از قرار دادن ذبیحه در رحل، حیوان گم شد، تکلیف شخص ساقط است. قید مذکور نشان می‌دهد که روایت در باره این مسأله‌ نیست و محل بحث، زمان جواز حلق رأس است.[٣]

روش دفع احتمال تقطیع

در صورتی که محقق در روایت احتمال تقطیع بدهد، باید به سراغ راه‌هایی که در مورد بازسازی متن حدیث بیان شده است برود و تلاش نماید روایت را با درجه اطمینان تکمیل نماید. رجوع به نسخ مختلف یک کتاب و کتب مختلفی که حدیث در آنها نقل شده است، آشنایی کامل با راوی و روش روایی او، یافتن احادیث هم مضمون و دقت در قراین سیاقی موجود در خود حدیث از جمله راه‌هایی است که می‌توان برای بازسازی احادیثی که احتمال تقطیع در آنها وجود دارد، به کار برد.

د. اضافات روات به احادیث (ادراج)

در نقل‌های حدیث گاهی راوی کلمه یا جمله‌ای را به بر اساس فهم خود به متن حدیث اضافه می‌کند. این اضافات _ که کاملاً بر خلاف عرف نقل روایت در میان اصحاب است _ در غالب موارد همراه با قراینی است که تصرف راوی را در متن روشن می‌نماید؛ اما امکان دارد که پس از استنساخ‌های متعدد، کلمات راوی با سخن معصوم _ علیه السلام _ آمیخته شود. از این رو، کشف چنین اضافاتی، به ویژه به سبب ندرت آن، نیاز به خبرویت دارد و تنها کسی که کاملاً با سیاق روایات آشنا بوده و از محکمات عقاید و احکام آگاه باشد، می‌تواند در باره زاید بودن چنین عباراتی بر متن اصلی حدیث اظهار نظر نماید. پدر شیخ بهایی از جمله اندیشمندانی است که به طور مفصل به این مطلب

[١]. تهذیب الاحکام، ج٥، ص٢١٨.

[٢]. سوره بقره، آیه ١٩٦.

[٣]. تعارض الادلة و اختلاف الحدیث، ص٣٩٩.