٢) راوی کلام معصوم _ علیه السلام _ را همراه با تردید نقل می‌کند؛ مثال: ابن ابی عمیر در باره جواز اخراج زکات از بلد زکات به بلاد دیگر روایت زیر را از امام صادق _ علیه السلام _ همراه با تردید نقل می‌کند:

عن ابی عبدالله _ علیه السلام _ أنه قال فی الزكوة یبعث بها الرجل الی غیر بلده، فقال: «لا بأس أن یبعث بالثلث أو الربع».

شیخ در التهذیب[١] و علامه در التذکره[٢] «أو» را در عبارت نشانه تردید راوی و نه تخییر امام _ علیه السلام _ می‌دانند. اگر تردید از جانب راوی باشد، حکم تعیینی و مجمل و اگر از جانب امام _ علیه السلام _ باشد، تخییری خواهد بود.[٣]

٣) راوی در نقل کلام معصوم دچار وهم و اشتباه شده است.

در برخی موارد امکان دارد راوی در موضوعات و احکام مشابه دچار وهم شده و مطلبی را به علت خطای در حافظه به اشتباه نقل کند؛ مثال: می‌دانیم که برخی از احکام شهدا با دیگر اموات تفاوت دارد و شهید غسل و کفن ندارد. امکان دارد راوی در هنگام نقل روایت گمان کند که معصوم نماز میت را در باره شهیدی انجام نداده‌اند و با این توهم نقل او دچار خلط شود:

عن عمار، عن الصادق _ علیه السلام _ عن أبیه: «أنّ علیاً _ علیه السلام _ لم یُغسِّل عمّارَ بن یاسرٍ، و لا ‌هاشمَ بن عتبة المِرقال، و دفنَهما فی ثیابِهما، و لم یصلّ علیهما».

مرحوم شیخ طوسی در الاستبصار نفی نماز را از وهم راوی دانسته و پس از این
روایت، احادیثی را در اثبات وجوب نماز بر شهید نقل می‌نماید. احتمال صدور این
توهم به تأیید شهید اول نیز رسیده است.[٤] در صورت عدم توجه به امکان دخالت این ذهنیت راوی، فقیه روایات را در این زمینه معارض قلمداد کرده و در صدد حل تعارض بر خواهد آمد.[٥]‌

٤) راوی روایتی را تکمیل می‌کند.

در برخی از روایات این احتمال داده شده است که راوی به جهت آشنایی با روایات

[١]. تهذیب الاحکام، ج٤، ص٤٦.

[٢]. تذکرة الفقهاء (ط.ج)، ج٥، ص٣٤٣.

[٣]. برای مثال‌های بیشتر ر.ک: تهذیب الأحکام، ج١، ص٢٤٤؛ الروضة البهیة، ج١، ص٢٦٣ – ٢٦٤.

[٤]. الاستبصار، ج١، ص٢١٤؛ ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، ج١، ص٣٢٠.

[٥]. نمونه دیگر از این موارد را می‌توانید در خصوص زمان دادن زکات فطره در این کتاب بیابید: الحدائق الناضرة،
ج١٢، ص٣٠٤.