مختلفی عمل می‌کنند. واکنش‌ها به این دو موقعیت را می‌توان به دو گونه منفی و مثبت طبقه‌بندی نمود. واکنش مثبت به خوشایند، شکر و سپاسگزاری و واکنش مثبت به ناخوشایند، صبر و بردباری است که در مجموع، رضامندی از تکوین را تشکیل می‌دهند.[١] واکنش منفی به این دو موقعیت، الگو‌های متفاوتی دارد که در آیات قرآن کریم و روایات پیشوایان دین مورد توجه قرار گرفته است.یکی الگوی «فرح_ قنوط» است.[٢] برخی هنگام خوشایند بدمستی می‌کنند و هنگام ناخوشایند ناامید می‌شوند. الگوی دوم، «فرح _ کفران» است.[٣] برخی به سبب غفلت از خدا، هر گاه با نعمت مواجه شوند، خوشحالی از نعمت نمی‌گذارد به یاد خدا بیفتد و هر گاه با عذاب و مصیبتی که ثمره کار‌های بد خودشان است، مواجه شوند، باز طبع کفران‌گرشان نمی‌گذارد به یاد پروردگارش بیفتد.[٤] کفران می‌تواند به معنای نادیده گرفتن نعمت‌های پیشین نیز باشد؛ بدین معنا که برخی افراد در دوران خوشایند بدمستی می‌کنند و در دوران ناخوشایند نعمت‌های پیشین را نادیده می‌گیرند. الگوی سوم، «فرح، فخر _ یأس، کفران» است.[٥] معنای ناامیدی، ناامیدی از بازگشت دو باره آن نعمت است که موجب کفران نعمت می‌شود؛ گویی او خود را طلبکار در آن نعمت می‌دانسته و آن را حق ثابت خود می‌پنداشته است. پس طبیعت انسان به گونه‌ای است که وقتی چیزی از او گرفته می‌شود، مأیوس می‌گردد و کفران می‌ورزد؛[٦]
اما وقتی نعمت به او داده می‌شود، آن چنان خوشحال می‌شود که خیال می‌کند همیشه
در این حال باقی خواهد ماند و به همین دلیل، دچار فخر نیز می‌شود.[٧] الگوی چهارم الگوی «دعا _ اعراض» است.[٨]‌ وقتی خدای تعالی به انسان نعمتی می‌دهد، او از خدا
روی می‌گرداند و تکبر می‌کند. و چون نعمتی را از او سلب می‌کند، باز به یاد خدا می‌افتد
و به سویش روی می‌آورد.[٩] در برخی دیگر از آیات، با تعبیر‌های مختلف، همین الگو

[١].‌ ر. ک: «ساختار احساس سعادتمندی در احادیث».

[٢].‌ «و إذا أذقنا الناس رحمة فرحوا بها و إن تصبهم سیئة بما قدمت أیدیهم إذا هم یقنطون» (سوره روم ، آیه ٣٦).

[٣].‌ «و إنا إذا أذقنا الإنسان منا رحمة فرح بها و إن تصبهم سیئة بما قدمت أیدیهم فإن الإنسان کفوراً» (سوره شورا، آیه ٤٨).

[٤]. ترجمه تفسیر المیزان، ج‌١٨، ص١٠٠.

[٥].‌ «و لئن أذقنا الإنسان منا رحمة ثم نزعنا‌ها منه إنه لیئوس کفور * و لئن أذقناه نعماء بعد ضراء مسته لیقولن ذهب السیئات عنی إنه لفرح فخور» (سوره هود، آیه ٩ و ١٠).

[٦]. ترجمه تفسیر المیزان، ج‌١٠، ص٢٣٣.

[٧]. همان، ص٢٣٤.

[٨]. «وَ إِذَا أَنْعَمْنَا عَلی الْانسَانِ أَعْرَضَ وَ نََا بجَِانِبِهِ وَ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِیض»‌( سوره فصلت، آیه ٥١).

[٩]. ترجمه تفسیر المیزان، ج١٧، ص٦١٢.