متقدّمان امامی در فرآیند ارزیابی صدور احادیث با تکیه بر نظام «قراین» از نشانه‌های متعددی استفاده کرده‌اند که این نشانه‌ها را می‌توان در سه محور «منابع احادیث»، «راویان» و «متون احادیث» مشاهده کرد. چنانچه در این ارزیابی‌های سه‌گانه، به صدور حدیثی از معصوم اطمینان می‌یافتند، از آن حدیث با عنوان «صحیح» یاد می‌کردند، و در مقابل احادیثی را که در صدور آن از معصوم تردید داشتند، «ضعیف» برمی‌شمردند.[١] بدین‌سان، توجه به منبع مکتوب حدیث و ارزشگذاری آن یکی از محور‌های قدما در فرآیند ارزیابی صدور حدیث و اعتبارسنجی آن جایگاهی ویژه یافت. سبب این اهمیت و نگاه خاص به «منبع مکتوب/کتاب» در ارزیابی حدیث را باید در فرهنگ نوشتاری حدیث شیعه جست و جو کرد.

دانسته است که تألیف کتاب و ترویج کتابت هماره مورد تأکید امامان شیعه بوده است.[٢] بدین ترتیب، شیعیان نیز به کتابت و تدوین حدیث و سخن و سیرۀ امامان توجّه نشان دادند. به همین ترتیب، در دوره‌های بعد نیز کتابت و تدوین حدیث در میان راویان شیعی رایج بود و آثاری با عناوینی چون اصل، نسخه، جزء و کتابتدوین گردید.[٣] شیعه بنا بر مبانی اعتقادی خود برای سنّت اهل بیت _ علیهم‌السلام _ به عنوان مفسران اصیل وحی و سنّت نبوی _ جایگاهی بسان سنّت نبوی قایل بود و از این رو، تاریخی افزون بر دو قرن برای حدیث در اختیار داشت. بدین گونه، نگارش حدیث و تدوین کتاب‌های حدیثی همزمان با صدور روایات از امامان شیعه از ویژگی‌های تاریخ حدیث شیعه گردید.

بنا بر یک گزارش، نگارش احادیث در حضور معصوم شیو‌های متداول و رایج در عصر امام کاظم _ علیه السلام _ و میان شاگردان آن حضرت بوده است،[٤] تا آنجا که به روش مرسوم میان شاگردان ائمه بدل شده بود.[٥] این میراث گران‌بهای مکتوب در اختیار جامعۀ

[١]. در بارۀ روش حدیث‌پژوهی قدما ر.ک: «نقد و تحلیل معیار‌های احراز صدور حدیث نزد متقدّمان و متأخّران شیعه»، ص٤٨-١٥١.

[٢]. برای نمونه ر.ک: الکافی، ج١،‌ ص٥٢.

[٣]. برای مفهوم این اصطلاحات به ترتیب ر.ک: معجم مصطلحات، ص٢٣-٢٤، ١٨٣، ١٥، ١٢٥-١٢٦.

[٤]. ر.ک: مهج الدعوات، ص٢١٩-٢٢٠.

[٥]. ر.ک: مشرق الشمسین، ص٢٧٤؛ الرواشح السماویة، ص١٦٠.