گیرد. کتاب شریف الکافی یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های حدیثی است که شامل علوم اسلامی اعم از اصول و فروع بوده و با بهترین نظام تبویب و با دقت فراوان سامان یافته و اولین بخش از اصول آن به احادیث مربوط به عقل و جهل اختصاص یافته است.

به دلیل اهمّیت و ارزشی که این اثر در میان عالمان شیعی کسب نموده و در باره آن، بیش از پنجاه تعلیقه و شرح[١] به رشته تحریر درآمده است، از این رو، ضروری می‌نماید تا از میان این شروح و تعلیقات آنچه از همه مشهورتر و بیشتر مورد رجوع عالمان و محقّقان بوده است، انتخاب شود و با توجه به آن موضوع مورد بحث و ارزیابی قرار گیرد.

در این مقاله برای بررسی مفهوم عقل و محدوده کارآیی آن از دو شرح ملاصالح مازندرانی (م١٠٨١یا١٠٨٦ق) و علامه محمد باقر مجلسی (م١١١٠ق) بر الکافی استفاده
شده است.

علامه مجلسی ظاهراً دارای تمایلات اخباری‌ بوده و نسبت به فلاسفه و متصوفه دیدگاه نقادانه داشته است. نقطه نظرات علامه مجلسی در این خصوص در مقدمه‌اش بر شرح الکافی کاملاً تبیین شده است.[٢]

ملاصالح، بر خلاف علامه، دارای تمایلات فلسفی بوده است. علامه شعرانی در
این باره می‌نویسد:

(ملاصالح) با وجود تبحرش در حدیث و نقلیات، عارف به علوم متداول عصرش مانند علوم ریاضی و طب، کلام و حکمت الهی بوده است. از تحقیقاتش فهمیده می‌شود وی خبیر و آگاه به این علوم بوده و در اکثر موارد معتقد به اصول صدرالمتألهین و فیض و معترف به تشکیک وجود و ذو مراتب بودن آن بوده است...[٣]

این تفاوت دیدگاه، در تعریف معنای عقل و حدود کارآیی آن کاملاً تأثیرگذار بوده است.

معنای عقل

١. معنای لغوی

راغب در تعریف عقل به هر دو جنبه نظری و عملی آن توجه کرده و چنین می‌آورد:

[١].‌ الذریعة، ج١٤، ص٢٦ و ج٢٦، ص١٨٠.

[٢].‌ مرآة العقول، ج١، ص٢.

[٣].‌ شرح الکافی، ج١، ص٩، مقدمه.