علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٤ - نظام امام شناسی شیخ مفید و باز خورد آن در حدیث پژوهی او
است.[١]و[٢] از منظر او آگاهی امام بر باطن و درون مردمان[٣] و توانایی او بر دیدن پشت سر خود[٤] از توسّم و فراست سر چشمه میگیرد. این در حالی است که از منظر مفید حدیث نظر افکندن مؤمن به نور الهی مورد تردید است و حتّی با فرض پذیرش صدور، هم باید آن را به گونهای دیگر تبیین کرد. چالشهای مرتبط با فهم حدیث در بخش تبیین حدیث میآید و در این بخش فعلاً به اشکالات صدوری حدیث میپردازیم. به باور شیخ مفید حدیث «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّه» سند متّصلی ندارد و در اصلهای مورد اعتماد هم نیست، از این رو، احتجاج به مضمون آن صحیح نیست.[٥] بررسی اسانید روایت در میراث حدیثی قمیان نشان میدهد که در پارهای از نقلها، احتمالاً حدیث از کتاب یا اصل ربعی بن عبدالله گرفته شده است؛ چه به تصریح نجاشی و شیخ طوسی راوی نگاشتۀ مشهور و
[١]. الفصول العشرة فی الغیبة، ص١٢٣-١٢٤؛ الفصول المختارة من العیون و المحاسن، ص١٣٠.
[٢]. عیون أخبار الرضا٧، ج٢، ص٢٠٠، ح١، باب ما جاء عن الرضا٧، فی وجه دلائل الأئمة: و الرد علی
الغلاة و المفوضة لعنهم الله، «... عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ یَوْماً وَ عِنْدَهُ عَلِیُّ بْنُ
مُوسی الرِّضَا٧ وَ قَدِ اجْتَمَعَ الْفُقَهَاءُ وَ أَهْلُ الْکَلَامِ مِنَ الْفِرَقِ الْمُخْتَلِفَةِ، فَسَأَلَهُ بَعْضُهُمْ، فَقَالَ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ!
بِأَیِّ شَیْءٍ تَصِحُّ الْإِمَامَةُ لِمُدَّعِیهَا؟ قَالَ: بِالنَّصِّ وَ الدَّلِیلِ. قَالَ لَهُ: فَدَلَالَةُ الْإِمَامِ فِیمَا هِیَ؟ قَالَ: فِی الْعِلْمِ وَ
اسْتِجَابَةِ الدَّعْوَةِ. قَالَ: فَمَا وَجْهُ إِخْبَارِکُمْ بِمَا یَکُونُ؟ قَالَ: ذَلِکَ بِعَهْدٍ مَعْهُودٍ إِلَیْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ٦. قَالَ: فَمَا
وَجْهُ إِخْبَارِکُمْ بِمَا فِی قُلُوبِ النَّاسِ؟ قَالَ٧ لَهُ: أَ مَا بَلَغَکَ قَوْلُ الرَّسُولِ٦ اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ؟
قَالَ: بَلی. قَالَ: وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لَهُ فِرَاسَةٌ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ عَلی قَدْرِ إِیمَانِهِ وَ مَبْلَغِ اسْتِبْصَارِهِ وَ عِلْمِهِ، وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لِلْأَئِمَّةِ مِنَّا مَا فَرَّقَهُ فِی جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَالَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، فَأَوَّلُ الْمُتَوَسِّمِینَ رَسُولُ اللَّهِ٦ ثُمَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ٧ مِنْ بَعْدِهِ، ثُمَّ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ: إِلی
یَوْمِ الْقِیَامَةِ».
[٣]. علل الشرائع، ج١، ص١٧٣-١٧٤، باب العلة التی من أجلها لم یطق أمیر المؤمنین حمل رسول الله٦ لما أراد حط الأصنام من سطح الکعبة؛ معانی الاخبار، ص٣٥٠-٣٥٢، ح١، باب معنی حمل النبی٦ لعلی٧ و عجز علی عن حمله: «سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ حَرْبٍ الْهِلَالِیَّ أَمِیرَ الْمَدِینَةِ، یَقُولُ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ٧ فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! فِی نَفْسِی مَسْأَلَةٌ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْهَا، فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُکَ بِمَسْأَلَتِکَ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلَنِی، وَ إِنْ شِئْتَ فَسَلْ، قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَ بِأَیِّ شَیْءٍ تَعْرِفُ مَا فِی نَفْسِی قَبْلَ سُؤَالِی عَنْهُ؟ قَالَ: بِالتَّوَسُّمِ وَ التَّفَرُّسِ، أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ_ «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، وَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ٦ اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؟»؛ عیون اخبار الرضا، ج١، ص١١٢، باب السبب الذی قیل من أجله بالوقف علی موسی بن جعفر، «کَانَ وَ اللَّهِ مُوسی بْنُ جَعْفَرٍ٧ مِنَ الْمُتَوَسِّمِینَ، یَعْلَمُ مَنْ یَقِفُ عَلَیْهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ یَجْحَدُ الْإِمَامَ بَعْدَ إِمَامَتِهِ، فَکَانَ یَکْظِمُ غَیْظَهُ عَلَیْهِمْ وَ لَا یُبْدِی لَهُمْ مَا یَعْرِفُهُ مِنْهُمْ فَسُمِّیَ الْکَاظِمَ لِذَلِکَ».
[٤]. الخصال، ص٤٢٨، ح٥، عشر خصال من صفات الإمام٧، «قال مصنف هذا الکتاب؟ره؟: معجز الامام و دلیله فی العلم و استجابة الدعوة، فاما إخباره بالحوادث التی تحدث قبل حدوثها فذلک بعهد معهود إلیه من رسول الله٦، و إنما لا یکون له فیئ لأنه مخلوق من نور الله _ عز و جل _، و أما رؤیته من خلفه کما یری بین یدیه، فذلک بما أوتی من التوسم و التفرس فی الأشیاء، قال الله _ عز و جل _: إن فی ذلک لآیات للمتوسمین».
[٥]. المسائل العکبریة، ص٩٤.