الف باب در موارد متعددی از زبان امیرالمؤمنین٧ و برخی از صحابه پیامبر٦ و تعدادی از همسران ایشان بیان و یا نقل شده است؛ هر چند تبیین حقایق و جزییاتی از آن در دوره امام صادق٧ پدیدار شده است. این دو خصیصه، مطالعه و بررسی چگونگی و محتوای این روایات را ضروری می‌سازد. نگاشته حاضر به تحقیق و پژوهش در این موضوع و مسائل آن پرداخته است.

خانواده احادیث الف باب

تعدادی از روایات _ که به بیان جزئیاتی از دانش الف باب پرداخته‌اند _ زمان فراگیری علوم و انتقال آن آگاهی را در روزهای پایانی عمر شریف پیامبر اکرم٦ ذکر نموده‌اند. تمامی روایاتی که در این زمینه وارد شده است، انتقال دهندۀ علوم را پیامبر اکرم٦ و دریافت کنندۀ آنها را امام علی٧ بیان نموده‌اند. گوناگونی تعابیر از این مجموعه ارزشمند انتقال یافته از پیامبر به امیرالمؤمنین، گاه با واژه «حدثنی» یا «علمنی»، گاه با «أسرنی» و گاهی نیز با عبارت «أوصی» به چشم می‌خورد. نیز همنشینی با واژگانی همچون «العلم»، «اسم اعظم»، «آثار النبوة» و طرح در کنار مفاهیمی همچون «جفر و جامعه و مصحف فاطمه؟سها؟» و قرار گرفتن در کنار استدلال به آیات قرآنی همچون آیه ٧١ سوره اسراء، همگی نشان از این نکته دارد که الف باب از اختصاصات جایگاه امامت و نشانه‌های شناخت امام به شمار می‌رود.

تعابیر روایات الف باب

با نگاه به مجموعه روایات الف باب، می‌توان آنها را در دو گروه تقسیم نمود:

دسته اول

در این دسته از روایات، سخن گفتن و تعلیم دادن یک باب یا یک حدیث یا یک حرف و یا یک کلمه به امیرالمؤمنین٧ بیان شده است که از آن، هزار باب (یا به تعبیر برخی روایات، هزار حرف یا هزار کلمه) گسترده و شکافته می‌شود و از آن هزار، تا هزار باب دیگر گشوده می‌شود. نمونه‌های این روایات: «حدثنی باباً یفتح الف باب کل باب یفتح الف باب».[١] بابی از دانش که باز کننده هزار دری است که از هر یک از آنها هزار باب گشوده می‌شود، به من تحدیث نمود:

علمه باباً واحداً فتح ذلک الباب الف باب، فتح کل باب الف باب.[٢]

[١]. بصائر الدرجات، ص ٣٠٣؛ الخصال، ج٢، ص٦٤٩ با کمی تفاوت.

[٢]. بصائر الدرجات، ص ٣٠٣؛ الخصال، ج٢، ص٦٤٨.