علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠ - بررسی و ارزيابی وجوه جمع بين روايات «اهل الذكر»
انبیا را «اهل کتاب» یا «اهل التورات» میدانند. مبدأ این قول سیاق این دو آیه و توجه به مکی بودن آنها و نیز روایاتی است که از ابن عباس و قتاده و اعمش نقل شده است.[١] یحیی بن زیاد فراء (م٢٠٧ق) میگوید:
«فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ»، یعنی اهل کتاب و اهل تورات و انجیل.[٢]
ابن جریر طبری (م٣١٠ق) ضمن پذیرش این قول، کتابهای دیگر غیر از تورات و انجیل را نیز افزوده است.[٣] ثعلبی (م٤٢٧ق) نیز به همین قول گرایش دارد.[٤]
واحدی نیشابوری مینویسد:
مراد از اهل الذکر در دیدگاه اکثر مفسران، اهل دو کتاب تورات و انجیلاند.[٥]
ابن عطیه اندلسی (م٥٤٦ق) نیز اهل الذکر را یهود و نصارا میداند و آن را قول ابن عباس، مجاهد و حسن بر میشمرد.[٦]
زمخشری (م٥٢٨ق) نیز ابتدا خاستگاه این پرسش (بشر بودن انبیا) را در ذهن مشرکان چنین تحلیل میکند:
قریش میگفتند: خداوند بزرگتر از آن است که پیامآورش بشر باشد. پس به آنان گفته شد: «وَ مَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالاً ...؛ ما پیش از تو جز مردانی را به عنوان پیام آور نفرستادیم...پس از اهل الذکر بپرسید...». آنان همان اهل کتاباند. از آنان بپرسید تا به شما یاد دهند که خداوند در امتهای گذشته جز بشر را برای رسالت نفرستاده است.[٧]
فخر رازی (م٦٠٦ق) در تفسیر این تعبیر در سوره انبیا همان عبارات زمخشری را میآورد[٨] و در سوره نحل وجوه گوناگون در باره معنای اهل الذکر را بر میشمرد و آنها را در مدار یهود و نصارا جمعبندی کرده و مینویسد:
[١] کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث.
[٢]. سوره نحل، آیه ٤٣ - ٤٤.
[٣]. سوره انبیاء، آیه ٧ - ٨.
[٤]. جامع البیان عن آی القرآن، ج٨، ص١٠٨؛ ج١٠، ص٤ - ٥.
[٥]. معانی القرآن، ج٢، ص١٩٩.
[٦]. جامع البیان عن آی القرآن، ج٨، ص١٠٨؛ ج١٠، ص٥.
[٧]. الكشف و البیان، ج٦، ص١٨.
[٨]. الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، ج٣، ص٦٣ و ٢٣١.