علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٣٨ - تضارب آرای رجالی امام خمینی و آیةالله خویی در باره محمد بن اسماعیل

برخی «بندویه» هم اطلاق کرده‌اند. در القاموس المحیط آمده است:

البند: العلم الكبير، و محمد بن بندوية: من المحدّثين؛

بند به معنای پرچم بزرگ است و محمد بن بندویه از محدّثان به شمار می‌آید.[١]

میرداماد، محمد بن بندویه را، تعبیری دیگر از محمد بن اسماعیل می‌داند و با تکیه بر سخن طوسی، نظر صحیح را همان «بندفر» می‌داند و ادامه می‌دهد که عنوان «بندقی» که در رجال الکشّی آمده است، هیچ توجیه صحیح و معنای محصلی ندارد؛ زیرا «بندقه» رئیس قبیله‌ای در یمن بوده و هیچ کس در طی اعصار گذشته تا کنون به صراحت و اشارت نگفته است که محمد بن اسماعیل نیشابوری از آن قبیله است و احتمال داده می‌شود که در رجال الکشّی تحریف و تصحیف از طرف ناسخ انجام پذیرفته باشد؛ به این معنا که «فر» تبدیل به «قی» شده باشد.

«بندفر» مرکب از دو واژه است: بند که جمعش «بنود» است و در زبان عربی به معنای پرچم بزرگ است. فرّ هم به معنای شهرت وی در فرزانگی و ارجمندی است. فیروز آبادی و زبیدی هر دو نگاشته‌اند:

و هو فرّ القوم و فرتهم، بضمهما، أي: من خيارهم، و وجههم الذي يفترون عنه. و يقال: هذا فرة مالي، أي خيرته؛

فرّالقوم به معنای کسی است که جزو بزرگان و نیاکان یک گروهی است به درجه و رتبه‌ای که نام، گفتار و نظریاتش زبانزد دیگران است.[٢]

بسیاری از رجال شناسان و حدیث پژوهان؛ مانند میر داماد، کنی، نمازی شاهرودی و... معتقدند که توصیف محمد بن اسماعیل به «بندفر»، حاوی جایگاه والای وی است.[٣]

د) از مشایخ اجازه بودن محمد بن اسماعیل

محمد بن اسماعیل نیشابوری بنا بر گفته نویسندگان کتاب‌های منتهی المقال، توضیح المقال، التعلیقه و الوجیزه از مشایخ اجازه است،که بی‌نیاز از توثیق دیگران است.[٤]‌

وحید بهبهانی در موضعی می‌نویسد:


[١]. نقد الرجال، ج٤، ص١٤٠، ش١٢٣.

[٢]. منتقی الجمان، ج١، ص٣٩، فائده٩.

[٣]. منتهی المطلب، ج٢، ص٤١٢؛الكافی، ج٣، ص٨٨، ح ٢.

[٤]. و روینا فی الصحیح عن زرارة، عن الباقر _ علیه السلام _ تجزئ فی الركعتین الأخیرتین ان تقول: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله أكبر، و تكبر و تركع (الكافی، ج٣، ص٣١٩، ح ٢؛ ذكری الشیعة فی أحكام الشریعة، ج٣، ص٣١٤).