علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٠٢ - گونهشناسی شناختهای اثرگذار در اخلاق
ب) حسابرسی در آخرت
از دیگر ویژگیهای آخرت، حسابرسی دقیق در آن سراست. در متون اسلامی از آخرت به عنوان سرای سزا یاد شده است.[١] این ویژگی نیز در اصلاح اخلاق آثار خاص خود را دارد. یکی از آثار آن، خویشتنداری از گناه دانسته شده است. توجه به حسابرسی دقیق در آخرت و پاسخگو بودن انسان در برابر هر آنچه انجام داده است، سبب دوری از گناهان میشود.[٢] امام علی _ علیه السلام _ میفرمایند:
مَنْ أَکثَرَ مِنْ ذِکرِ الْآخِرَةِ قَلَّتْ مَعْصِیتُهُ.[٣]
اثر دیگر آن، درمان عجب است. کسی که به خودپسندی گرفتار شده است، برای خود نزد خداوند منزلتی بزرگ قایل است و به همین سبب گناهان خود را فراموش میکند و اگر هم متوجه پارهای از گناهان خود باشد، آنها را کوچک شمرده و به همین خاطر در صدد جبران آنها برنمیآید و گمان میکند آمرزیده میشود. از این رو، خود را از عذاب الهی ایمن میداند.[٤] امام صادق _ علیه السلام _ در بارۀ تأثیر شناخت آخرت در درمان عجب میفرمایند:
إِنْ کانَ الْمَمَرُّ عَلی الصِّرَاطِ حَقّاً فَالْعُجْبُ لِمَا ذَا؟[٥]
٦. شناخت پیامد اعمال
شناخت پیامد نیک و منفی اعمال یکی از شناختهایی است که در متون دینی به آن بسیار توجه شده است. رفتار امروز ما پیامدی را که در آینده به ما میرسد، رقم میزند. به تعبیر دیگر، ما عاقبت و پیامد آنچه را که امروز انجام میدهیم، در آینده میبینیم. این پیامدها به نسبت عمل و رفتار ما گاه مثبت و گاه منفی هستند. امام صادق _ علیه السلام _ در بارۀ اصل عاقبت داری اعمال میفرمایند:
اعْلَمْ أَنَّ لِلْأُمُورِ أَوَاخِرَ فَاحْذَرِ الْعَوَاقِبَ.[٦]
از این رو، انسان عاقبتاندیش کسی است که به جای حال، با ژرفاندیشی و نگاهی
[١]. «أَ مَا تَحْزَنُ أَ مَا تَهْتَمُّ أَ مَا تَأْلَمُ قُلْتُ بَلی وَ اللهِ قَالَ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مِنْكَ فَاذْكُرِ الْمَوْتَ وَ وَحْدَتَكَ فی قَبْرِكَ وَ سَیلَانَ عَینَیكَ عَلی خَدَّیكَ وَ تَقَطُّعَ أَوْصَالِكَ وَ أَكْلَ الدُّودِ مِنْ لَحْمِكَ وَ بَلَاكَ وَ انْقِطَاعَكَ عَنِ الدُّنْیا فَإِنَّ ذَلِكَ یحُثُّكَ عَلی الْعَمَلِ وَ یرْدَعُكَ عَنْ كَثِیرٍ مِنَ الْحِرْصِ عَلی الدُّنْیا» (أمالی الصدوق، ص٣٤٥).
[٢]. «أَ رَأَیتَک إِذَا اتَّسَخْتَ وَ تَقَذَّرْتَ وَ تَأَذَّیتَ مِنْ کثْرَةِ الْقَذَرِ وَ الْوَسَخِ عَلَیک وَ أَصَابَک قُرُوحٌ وَ جَرَبٌ وَ عَلِمْتَ أَنَّ الْغَسْلَ فی حَمَّامٍ یزِیلُ ذَلِک کلَّهُ؟ أَ مَا تُرِیدُ أَنْ تَدْخُلَهُ فَتَغْسِلَ ذَلِک عَنْک، أَ وَ مَا تَکرَهُ أَنْ لَا تَدْخُلَهُ فیبْقی ذَلِک عَلَیک؟ قَالَ: بَلی یا ابْنَ رَسُولِ اللهِ، قَالَ: فَذَاک الْمَوْتُ هُوَ ذَلِک الْحَمَّامُ، وَ هُوَ آخِرُ مَا بَقِی عَلَیک مِنْ تَمْحِیصِ ذُنُوبِک وَ تَنْقِیتِک مِنْ سَیئَاتِک، فَإِذَا أَنْتَ وَرَدْتَ عَلَیهِ وَ جَاوَزْتَهُ فَقَدْ نَجَوْتَ مِنْ کلِّ غَمٍّ وَ هَمٍّ وَ أَذًی وَ وَصَلْتَ إِلی کلِّ سُرُورٍ وَ فَرَحٍ فَسَکنَ الرَّجُلُ وَ اسْتَسْلَمَ وَ نَشِطَ وَ غَمَّضَ عَینَ نَفْسِهِ وَ مَضی لِسَبِیلِه» (معانی الأخبار، ص٢٩٠).
[٣]. «الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا ینْفَدُ وَ مَنْ أَکثَرَ مِنْ ذِکرِ الْمَوْتِ رَضِی مِنَ الدُّنْیا بِالْیسِیر؛ قناعت مالی است که پایان نیابد، و آن که یاد مرگ بسیار کند، از دنیا به اندک خشنود شود» (نهج البلاغه، حکمت ٣٤٩).
[٤]. كنز الفوائد، ج١، ص٥٦؛ بحار الأنوار، ج١، ص٩٥.
[٥]. سوره غافر، آیه٣٩؛ نهج البلاغه، خطبه ٢٠٣، ر. ک: دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث، ج٢، ص٢٦٢ «دار القرار».
[٦]. سوره اعلی، آیه١٦ و ١٧؛ عیون أخبار الرضا، ج١، ص٢٩٨، ح ٥٦؛ الأمالی للصدوق، ص١٧٢، ح ١٧٤؛ ر. ک: دنیا و آخرت از نگاه قرآن و حدیث، ج٢، ص٢٦٦ «دار البقاء».