در این قسمت به دنبال پاسخ این پرسش هستیم که شناخت آخرت با توجه به ویژگی‌های گوناگون آن چگونه می‌تواند در اصلاح اخلاق و رفتار انسان موثر باشد. آخرت نیز مانند موارد قبلی، ابعادی دارد که هر بعد آن اثر اخلاقی خاص خود را دارد که در ادامه به آنها می‌پردازیم:

الف) پایداری آخرت

یکی از این ویژگی‌ها پایداری آخرت است. به همین جهت در متون اسلامی از آخرت به عنوان قرارگاه،[٢] خانه همیشگی[٣] یاد شده است. توجه به این حقیقت می‌تواند آثار اخلاقی خاصی را داشته باشد؛ یکی از آنها زهد است. این نوع شناخت از آخرت سبب زهدورزی در دنیا می‌گردد. اگر انسان بداند آخرتی پایدار و همیشگی وجود دارد که نعمت‌ها و عذاب‌های آن برای ابد باقی می‌ماند، آشکار است که فریب مظاهر دنیوی را نمی‌خورد و دلبستۀ آن نمی‌شود، بلکه شیفته و علاقمند آخرت و نعمت‌های فراوان می‌شود. امام علی _ علیه السلام _ در این باره می‌فرمایند:

کیفَ یزْهَدُ فِی الدُّنْیا مَنْ لَا یعْرِفُ قَدْرَ الْآخِرَةِ.[٤]

اثر دیگر، درمان حرص است. همچنین انسانی که بر پایدار بودن آخرت آگاهی دارد و گذرا و موقت بودن دنیا را به وضوح دیده است، زیاده بر آنچه نیاز دارد، نمی‌خواهد و بر آنچه هست، راضی است. امام علی _ علیه السلام _ باور به حیات آخرت را عامل بزرگی برای دوری از حرص ورزیدن به دنیا می‌دانند و می‌فرمایند:

مَنْ أَیقَنَ بِالْآخِرَةِ لَمْ یحْرِصْ عَلی الدُّنْیا.[٥]

[١]. الكافی، ج٨، ص٢٨٤.

[٢]. تصنیف غرر الحكم و درر الكلم‌، ص١٣٨.

[٣]. الكافی، ج‌٢، ص٤٥٩.

[٤]. خداوند متعال می‌فرماید: کلُ‌ُّ نَفْسٍ ذَائقَةُ الْمَوْتِ ثمُ‌َّ إِلَینَا تُرْجَعُون؛ هر نفسی چشنده مرگ است، آن گاه به سوی ما بازگردانیده خواهید شد (سوره عنکبوت، آیه ٥٧).

نیز می‌فرماید: وَ کنَّا نُکذِّبُ بِیوْمِ الدِّینِ * حَتی أَتَئنَا الْیقِین؛ و روز جزا را دروغ می‌شمردیم تا مرگ ما در رسید (سوره مدثر، آیه ٤٦_٤٧).

[٥]. تصنیف غرر الحكم و درر الكلم‌، ص١٦٤. همچنین ایشان در کلامی دیگر می‌فرماید: «مَنْ أَیقَنَ أَنَّهُ یفَارِقُ الْأَحْبَابَ وَ یسْکنُ التُّرَابَ وَ یوَاجِهُ الْحِسَابَ وَ یسْتَغْنِی عَمَّا خَلَفَ وَ یفْتَقِرُ إِلی مَا قَدَّمَ کانَ حَرِیاً بِقَصْرِ الْأَمَلِ وَ طُولِ الْعَمَل؛ هر کس یقین کند از دوستان جدا می‌شود، و در خاک جای می گیرد، و باید حساب بدهد و از آنچه نهد سودی نبرد، و به آنچه پیش فرستاده نیاز دارد، سزاوار است که آرزوهایش را کم کند و به عمل مشغول گردد».