در باره نقش شناخت در اصلاح اخلاق نیک و دوری از خوی ناپسند آیات و روایات فراوانی وجود دارد و نشان می‌دهد که یکی از راه‌های‌ مؤثر تهذیب نفوس، بالا بردن سطح دانش و معرفت آنها و افزایش آگاهی و تنظیم فکر بر اساس این آگاهی‌هاست. احساس، اخلاق و رفتار انسان متأثر از فکر و اندیشه‌هایی که در سر می‌پروراند و نیز شناختی است که از موضوعات گوناگون به دست می‌آورد. در حقیقت، آن چه از راه تفکر و شناخت برای فرد حاصل می‌شود، در اخلاق و رفتار فرد تاثیر می‌گذارند و در عمل فرد مجسم می‌شوند. ریشۀ بسیاری از زشتی‌های اخلاق و رفتار انسان جهل و نا آگاهی است. در جهان پس از مرگ، آنان که به فرجام عقاید، اخلاق و اعمال ناشایستۀ خود گرفتار می‌شوند، در باره ریشه گرفتاری‌های خود، چنین می‌گویند:

وَ قَالُواْ لَوْ کنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا کنَّا فی أَصحَْابِ السَّعِيرِ* فَاعْترََفُواْ بِذَنبـهِِمْ فَسُحْقًا لّأَِصْحَابِ السَّعِيرِ.[١]

بنا بر این، آگاهی و شناخت، به عنوان یکی از عوامل مهم زمینه‌ساز فضیلت‌های اخلاقی و دوری از زشتی‌ها نقش مؤثری در اصلاح اخلاق و رفتار انسان دارد. این معنا در روایتی از امام علی _ علیه السلام _ بیان شده است که می‌فرمایند:

الْفِکرُ فِي الْخَيْرِ يَدْعُو إِلی الْعَمَلِ بِهِ.[٢]

نیز حضرت علی _ علیه السلام _ در روایاتی دیگر، فکر در بارۀ گناه و لذت‌ها را سبب غلبه آنها بر انسان می‌دانند.[٣] بنا بر این، برای اصلاح رفتار و احساس باید به اصلاح شناخت و اندیشه خویش بپردازیم و آنها را مبتنی بر واقعیات پایه‌ریزی کنیم؛ چرا که شناخت واقع‌گرا سبب می‌شود تا احساس و رفتار ما نیز واقعی گردد. چنین شناختی زمانی‌که برای انسان حاصل شود، سبب می‌شود تا آرامش در زندگی انسان جاری شود و اضطراب ناشی از جهل را کاهش می‌دهد. مسأله اساسی این است که افکار و شناخت انسان چگونه باید تنظیم شود تا احساس و رفتار مناسب شکل گیرد و بروز یابد. آنچه در این میان مهم است، این است که دین چه الگویی برای شناخت انسان ارائه کرده است.

[١]. الذّریعه الی تصانیف الشیعه، ج٢٦، ص٣٠٢.نسخه خطی کتاب الدین و الرجعهدر کتابخانه‌هایایران یافت نشد.به احتمال مرحوم آقا بزرگ این نسخه را در کتابخانه‌های نجف دیده است. از صاحب این کتاب، نسخه‌های خطی دیگری در کتابخانه‌های کشور موجود است که عبارت‌اند از: شرح دعای صحیفه سجادیه، شرح زیارت، فوائد الارواح فی شرح دعاء الصالح، نهایة المقال فی شرح دعاء الهلال.ر.ک: فهرست نسخه‌های خطی مجلس شورای اسلامی، ج٣٥، ص٢٨٩ - ٢٩٠؛ فهرست مرکز احیاء، ج١، ص٣٣٥.

[٢]. برای نمونه: کامل الزیارات، ص١٣٩؛ تفسیر القمی، ج٢، ص١٣١.

[٣]. تنقیح المقال، ج١٩، ص٢٨٥.