علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٣١ - تضارب آرای رجالی امام خمینی و آیةالله خویی در باره محمد بن اسماعیل
است که محمد بن اسماعیل، دایر مدار بین ابن بزیع، بندقی نیشابوری و برمکی رازی است و دیگران نمیتوانند هم طبقه با کلینی و شیخ حدیثی وی باشند.[١]
اما بیشتر محقّقان و کاربران دانش رجال و حدیث، ابوالحسن محمّد بن اسماعیل بندقی نیشابوری را استاد کلینی و راوی و تلمیذ فضل بن شاذان دانستهاند. رجال شناسانی همانند، حسن بن زین الدّین عاملی[٢] [صاحب معالم]، تفرشی،[٣] ابو علی حایری،[٤] ملّا علی کنی،[٥] میرداماد،[٦] مامقانی،[٧] قهپایی،[٨] استرآبادی،[٩] مجلسی،[١٠] علیاری تبریزی،[١١] خویی،[١٢] بروجردی،[١٣] شوشتری،[١٤] نمازی شاهرودی،[١٥] تجلیل[١٦] و... بر همین رویکرد پای فشردهاند؛
به عنوان نمونه میرداماد (م١٠٤١ق) مینویسد:
محمد بن اسماعیل مشترک بین دوازده نفر است و استاد کلینی همان استاد کشّی، یعنی محمد بن اسماعیل بندقی است و کسانی که راوی از فضل بن شاذان را در الکافی، ابن بزیع، برمکی و دیگران میدانند، در اوهام گمشده و سرگردان هستند و« لولا خوف إضاعة الوقت و إشاعة اللغو لإشتغلنا بنقلها
و توهینها»؛ اگر لغوگویی و تضیع وقت نبود نا استواری آن رویکردها را
اثبات میکردیم.[١٧]
[١]. همان، ص١١٦، ش ٢٩٧، شرح حال ثابت بن شریح؛ ص٢٣٠ _ ٢٣١، عبیدالله علی حلبی؛ ص٤١١، ش ١٠٩٦، شرح حال معاویة بن عمار.
[٢]. ر.ک: رجال النجاشی، ص١٤٤، ش ٣٧٥؛ ص٤١١، ش ١٠٩٦؛ ص٧٥، ش ١٨٠؛ ص١٢٦، ش ٣٢٨؛ ص٣٢٦، ش ٨٨٧ ؛ فهرست الطوسی، ص١٦٢، ش ٢٤٩؛ ص٤٦٢، ش ٧٣٧؛ ص٥٠، ش ٦٣ ؛ ص٤٠٤، ش ٦١٨ ؛ ص١٢٣، ش ١٦٤؛ ص٣٠٥، ش ٤٦٧؛ ص٣٨٥، ش ٥٨٨؛ ص٤٩٣ _ ٤٩٥، ش ٧٨٣.
[٣]. فهرست الطوسی، ص١٢٣، ش ١٦٢؛ ص١٢٤، ش ١٦٤؛ ص٢١٦، ش ٣١٦؛ ص٤٠٥، ش ٦١٨؛ ص٤٠٨، ش ٦٢٢؛ ص٤١٠، ش ٦٢٣؛ ص٤١٣، ش ٦٢٤؛ ص٥١٢، ش ٨١٣.
[٤] استادیار دانشگاه نیشابور.
[٥]. وسایل الشیعه، ج٣٠، ص٢٥٢.
[٦]. السرائر، ج١، ص٤٧.
[٧]. توضیح المقال فی علم الرجال، ص١٤١.
[٨]. معجم رجال الحدیث، ج١٦، ص٩٠، ش ١٠٢٦١.
[٩]. الکلینی و الکافی، ص١٧٩.
[١٠]. الکافی، ج٦، ص٢٧٦، ح ٣، ص٢٨٧، ح ٧.
[١١]. اصول علم الرّجال بین النّظریة و التطبیق، ص٥٩٨.
[١٢]. تنقیح المقال، ج٣، ص٩٥،فائده ٧؛ قاموس الرجال، ج١٢، ص٣٦٥، فائده ٢١.
[١٣]. منتقی الجمان، ج١، ص٤٤.
[١٤]. نقد الرجال، ج٤، ص١٤٠، ش١٢٣.
[١٥]. منتهی المقال، ج ٥، ص٣٥٦، ش٢٤٩٢.
[١٦]. توضیح المقال، ص١٤٢.
[١٧]. الرواشح السماویة، ص١١٩- ١٢٤.