چه کوفی ثقه خوانده شده، اما طریقی به آثار او ثبت نشده است.[١] نکته پایانی تعارض توثیق نجاشی نسبت به جعفر بن محمد بن مالک با توثیق طوسی است.[٢] مرحوم خویی در قضاوت میان این دو نظر، عدم امکان حکم به وثاقت او را نتیجه می‌گیرد.[٣]

دو گونه دیگر استثنا نیز مورد توجه قرار گرفته است: یکی استثنای مفهوم غلو و تخلیط در میراث _ که در باره احمد بن محمد سیاری و محمد بن حسن بن جمهور توسط محمد بن یحیی و ابن ولید اتفاق افتاده[٤] و دیگری استثنای یک حدیث از مجموعه روایات علی بن ابراهیم بن هاشم که گویا توسط ماجیلویه و ابن ولید صورت گرفته است.[٥]

گفتنی آن که در باره استثنای کتاب البصائر نمی‌توان این کتاب را در زمره رد
استثنا شدگان درج نمود؛ چه آن که گر چه ابن ولید این کتاب را نقل کرده است، اما برقراری طریق به آن به واسطه محمد بن یحیی نشان از اعتنای نجاشی به دریافت این کتاب است[٦].[٧]

٧) اعتماد بر طرق قمی در دسترسی به آثار

مشایخ قم مسیر مهم انتقال تراث روایی شیعه به بغداد به شمار می‌رود. گر چه مطالعه دقیق و کامل طرق آثار و میزان حضور و تأثیر مشایخ قم در آن، از حوصله چنین نوشتار مختصری خارج است، لکن اشاره کوتاهی به برخی آثار و اندکی از مؤلفان برجسته امامی ضروری به نظر می‌رسد.

تصریح نجاشی بر اختصار در یادکرد طرق انتقال کتب[٨] و مشی بر طبق آن[٩] قضاوت را منحصر به گزارش‌ها موجود می‌کند. شاید همین نکته وجود حجم بیشتری از طرق و راویان قمی در فهرست الطوسی را تقویت می‌کند. بخش قابل توجهی از میراث موجود در قم توسط

[١]. همان، ص٩٧، ش ٢٤٢؛ فهرست الطوسی، ص٧٤، ش ٩٣.

[٢]. رجال ‌النجاشی، ص٣٧٢ _ ٣٧٣، ش ١٠١٩.

[٣]. فهرست الطوسی، ص٣٩٥ _ ٣٩٦، ش ٦٠٤.

[٤]. رجال ‌النجاشی، ص٣٤٨، ش ٩٣٩؛ فهرست الطوسی، ص٤٠٨ _ ٤١١، ش ٦٣٣.

[٥]. ر.ک: رجال الطوسی، ص٤٣٨، ش ٦٢٦٥ و ٦٢٦٦ ؛ ص٤٠١، ش ٥٨؛ ص٤٠٢، ش ٥٨٥٩؛ ص٤٣٣، ش ٦٢٠٢ ؛ ص٤٥١، ش ٦٤١٣؛ معجم رجال الحدیث، ج١٩، ص٢٠٩، ش ١٣١٩٧.

[٦]. ر.ک: رجال ‌النجاشی، ص٨٠، ص٩٢؛ ص٣٣٨، ش ٩٠٤؛ ص٣٣٣، ش ٨٩٤؛ ص٣٥٠، ش ٩٤٢؛ اختیار معرفة الرجال، ص١٠٣، ش ١٥٧؛ ص٣٩٠، ش ٧٣٣. رجال ابن الغضائری، ج١، ص٩٧، ش ١٤٥.

[٧]. ر.ک: رجال ‌النجاشی، ص٨٣، ش ١٩٩؛ ص٧٧، ش ١٨٣؛ فهرست الطوسی، ص٨٣، ش ١٠٧؛ ص٥٥، ش ٦٧.

[٨]. رجال ‌النجاشی، ص١٨٥، ش ٤٩٠.

[٩]. پی‌جویی پدیده اخراج در قم و چرایی و پیامدهای آن از جمله مباحث مهمی است که پژوهش‌های مستقلی می‌طلبد. برای اطلاع از انعکاس برداشت‌های گوناگون از این جریان گزارش مرحوم خویی در شرح حال سهل گویای مباحث مهمی است (معجم رجال الحدیث، ج٨، ص٣٣٧ _ ٣٥٣، ش ٥٦٢٩).