دانشمندان و بزرگان اصفهان - مصلح الدین مهدوی - الصفحة ٣٣ - آخوند
و در مقتبس الاثر (٨:٢) گوید: آخوند _ بالمدّ و ضمّ الخاء _ فارسیّه قد یستعمل فی عصرنا المتأخرین علی اهل العلم الذین کانوا فی العجم. الظاهر مرکبه من آقا و خواند به معنی خداوند، ای الصاحب و الرئیس.
و در فرهنگ آموزگار گوید: آخوند (صفت حقیقی) دانا _ ملاّ، و کسی که دانش های دین را بیاموزد.
تذکّر: در برخی از کتب، کلمه آخوند را بدون واو یعنی به صورت (آخند) نوشته اند.
در ریحانه الادب (١٥:١) گوید: این کلمه در اصطلاح متأخّرین علمای معقول، در صورت اطلاق، عبارت از ملاّ صدرا شیرازی است؛ و در اصطلاح علمای معقول عصر حاضر ما عبارت از آخوند ملاّ محمّد کاظم خراسانی است. (انتهی)
عدّه کثیری از علما و دانشمندان متأخّر اصفهان به نام آخوند شهرت دارند که از آن جمله است:
آخوند پلی یاپلوی (ملاّ محمّد صادق اردستانی)
آخوند فشارکی (ملاّ محمّد باقر + ملاّ محمد حسین)
آخوند کاشی (ملاّ محمّد کاشانی)
آخوند کرمانی (ملاّ محمّد حسین)
آخوند گزی (ملاّ عبدالکریم)
آخوند مجلسی (ملا محمد باقر + ملاّ محمد تقی)
شرح حال هر یک از نامبردگان در محلّ خود مذکور خواهد شد، ذیلاً مجملی از شرح حال برخی از معروفین بدین لقب مذکور می گردد.