و البته ما هم آن مورد را خارج مى‌كنيم. همان طور كه قبلا عرض كردم موضوع ولايت فقيه چيز تازه اى نيست كه ما آورده باشيم بلكه اين مسأله از اول مورد بحث بوده است. حكم مرحوم ميرزاى شيرازى‌ [١] در حرمت تنباكو چون حكم حكومتى بود براى فقيه ديگر هم واجب الاتباع بود و همه علماء بزرگ ايران جز چند نفر از اين حكم متابعت كردند. [٢] حكم قضائى نبود كه بين چند نفر سر موضوعى اختلاف شده باشد و ايشان روى تشخيص خود قضاوت كرده باشند. روى مصالح مسلمين و به عنوان ثانوى‌ [٣] اين حكم حكومتى را صادر فرمودند و تا عنوان وجود داشت اين حكم نيز بود، و با رفتن عنوان، حكم هم برداشته شد.

مرحوم ميرزا محمد تقى شيرازى‌ [٤] كه حكم جهاد دادند البته اسم آن دفاع بود و همه‌

[١] ميرزا حسن (يا محمد حسن) بن محمود حسينى شيرازى (١٢٣٠- ١٣١٢ ه. ق.) فقيه، اصولى و رئيس اماميه در عصر خود. نخست در شيراز و اصفهان به تحصيل پرداخت و در نجف از شيخ انصارى بهره فراوان برد و ٢٢ سال به درس اصول و فقه وى حار گرديد. پس از فوت شيخ، به عنوان مراجع شيعيان انتخاب گشت. ماجراى معروف تنباكو كه در سال درگذشت وى اتفاق افتاد و منجر به ترك استعمال توتون توسط ميليونها ايرانى و متعاقبا لغو قرارداد با طرف انگليسى شد، نمونه روشنى از اقتدار دينى و بينش سياسى اوست. ميرزا حسين نورى، آقا را همدانى، شيخ جعفر كاشف الغطاء، سيد كاظم يزدى، شيخ فضل اللَّه نورى و ميرزا حبيب اللَّه خراسانى از شاگردان او بوده‌اند. از آثار اوست: رساله در راع، رساله در اجتماع امر و نهى و كتابى در طهارت تا مبحث وضو.

[٢] تاريخ بيدارى ايرانيان، ناظم الاسلام كرمانى، ج ١، ص ١٤؛ حيات يحيى، يحيى دولت‌آبادى آبادى، ج ١، ص ١٠٩؛ تحريم تنباكو، ابراهيم تيمورى، ص ١١٩؛ تحريم تنباكو در ايران، نيكى ر كدى، ترجمه: شاهرخ قائم مقامى، ص ١١٨.

[٣] عناوينى (اعم از افعال و ذوات) كه حكم شرعى بدان تعلق مى‌گيرد. دو صورت دارد: صورت اول، عنوان يا موضوع غير مقيد است (به قيودى چون اضطرار و ..)؛ در اين صورت حكمى كه براى آن قرار داده مى‌شود" حكم اولى" نام دارد. صورت دوم عنوان يا موضوع مقيد است (به قيودى مانند اضطرار، اكراه، حرج، ضرر و فساد) كه در اين صورت حكمى كه به آن تعلق مى‌گيرد" حكم ثانوى" نام دارد. مثلًا خوردن گوشت مردار به عنوان اولى حرام است، ولى اگر شخصى به خوردن آن مضطر گرديد، به ميزان سد جوع، خوردن آن جايز مى‌گردد. يا خريد و فروش تنباكو و استعمال آن به عنوان اولى حلال و جايز است و چون موجب ضرر و فساد و غلبه كفار بر مسلمين شود، حليت آن ساقط مى‌شود.

[٤] ميرزا محمد تقى بن محب على شيرازى حائرى (١٣٣٨ ه. ق.) پس از تكميل دروس مقدماتى به سامرا رفت و به درس ميرزاى شيرازى (بزرگ) حاضر گرديد و در شمار بهترين شاگردان وى درآمد. پس از ميرزا در سامرا مقام مرجعيت يافت و بعد از سيد محمد كاظم يزدى رياست شيعه را عهده‌دار گرديد. با فتوايى مشهور در عراق اعلان جهاد داد و مردم را به مبارزه بر ضد دولت انگليسى كه به عراق دست انداخته بود، دعوت كرد. از وى آثارى علمى برجاى مانده كه از جمله آنهاست رسالاتى در علم اصول، حاشيه بر مكاسب. اشعارى نيز به فارسى از وى به جاى مانده كه در مدح و مراثى اهل بيت سروده است.