كاشف از اين بود كه اولًا، ما خودمان رشد نداشتيم و نداريم و ثانياً، دستهايى كه در كار بوده است اين طور همه جا نفوذ كرده است كه حتى در دستجات سينه زنى نفوذ كرده است كه دستجات سينه زنى كه بايد همه زير بيرق امام حسين- سلام اللَّه عليه- مجتمع باشند، جنگ و نزاع بكنند. يك دسته چه، آن دسته چه، و اختلافاتى بود كه تا آخر هم محلات با هم مختلف بودند. از آنجا كه مى‌گذشتى، در سطح شهر، شهرهاى بزرگ، اختلاف ايجاد كرده بودند. هم بين خود روحانيون با هم و هم بين مردم با هم. حزب درست مى‌كردند منشأ اختلاف بوده؛ هر مسئله‌اى كه اينها ايجاد مى‌كردند، براى همين مسأله بود كه نگذارند اين مجتمع با هم اتحاد پيدا كنند و مع الأسف، تأثير كرده بود حتى در بالاترين قشر روحانى و بالاترين قشر روشنفكر و حتى آنها هم تحت تأثير واقع شده بودند و آن اختلافاتى كه بايد اينجا جلويش را بگيرند خودشان هم داخل شده بودند. و من گمان مى‌كنم كه امروز روزى است كه همه ما مسائل را فهميده‌ايم، مردم هم فهميده‌اند؛ يعنى، به بركت اين انقلاب اسلامى ديد سياسى رعيتها هم بالا رفته است؛ الآن ديد سياسى در آنها، آنهايى كه اصلًا داخل در اين مسائل نبودند، آنها الآن داخل مسائل هستند و همه قشرهاى ملت مسائل را مى‌فهمند امروز، و رو به رشد هستند. زنها كه بكلى خارج بودند از همه چيز جامعه، هر گز حتى نمى‌توانستند راه پيدا بكنند، بحمد اللَّه در اين سالهاى اخير، آنها هم وارد شدند و به طور شايسته با حفظ موازين شرعى وارد شدند و خودشان كلاسهايى دارند و- عرض كنم- تبليغات دارند، همه چيز حالا دارند.

اصلاح جامعه با اصلاح روحانيون‌

و اين روحانيون هستند كه بايد قدر اين مسائل را بدانند. روحانى اگر درست شد همه چيز درست مى‌شود و اگر- خداى نخواسته- فاسد شد،

فسد العالم. [١]

اين مسأله، واقعيتى است. من در جوانى در بعضى از بلاد گاهى در ايام تابستان مى‌رفتم و بعضى جاها را

[١] «اذا فَسَدَ الْعالِمُ فَسَدَ الْعالَمُ». اگر عالِم فاسد شود، جهان فاسد مى‌شود. اين معنا قابل اصطياد است از حديث منقول در كتاب خصال، باب الاثنين، ص ٣٧.