خیلی از مسائلی که در این کتاب به صورت متفرق آمده، در باب «محرک» داخل می‌شود؛ مثل این مباحث: «کل متحرک فله محرک»، «فاعل مباشر حرکت طبیعی طبیعت است»، همچنین دو فصل مفصلی که در آخر مباحث حرکت داشتیم: «فی أنّ کل جسم لابدّ و أن یکون فیه مبدأ میل مستقیم أو مستدیر» و «فی أنّ القوة المحرکة الجسمانیة متناهیة التحریک» و نیز بحث «علة المتغیر متغیر و علة الثابت ثابت». بعد از این بحث آخر، بحث دیگری مطرح می‌شود که آن هم مربوط به باب محرک است : «فما الرابط بین الثابت و المتغیر؟». خلاصه، بسیاری از فصلهای متفرق که در این دو مرحله[١] بود باید در باب محرک جمع شود.

بحث موضوع حرکت (متحرک)

بحث دیگر راجع به متحرک (یعنی موضوع) است. مطلب مهمی که به قدر کافی در این کتاب درباره آن بحث نشد این است: تعریف موضوع چیست و چرا حرکت نیازمند به موضوع است؟ همین مسأله[٢] سبب شده است که عده‌ای منکر حرکت

جوهریه شوند، که بعد هم مرحوم آخوند در مقام توجیه برآمده و گفته‌اند حتی در حرکت جوهریه هم موضوع وجود دارد. این خودش مسأله خیلی مهمی است. البته مسائل مربوط به موضوع زیاد نیست.

بحث مبدأ و منتهای حرکت

مسأله بعدی مسأله مبدأ و منتها (یعنی ما منه و ما إلیه) است. هر حرکتی دارای مبدأ و غایت است. برای هر حرکتی نقطه شروع و نقطه انتها فرض می‌شود. مقصود از اینکه می‌گوییم «حرکت، مبدأ و منتها دارد» چیست؟ آیا می‌خواهیم بگوییم همه حرکتها متناهی است؟ نه، این را نمی‌خواهیم بگوییم، بلکه می‌خواهیم بگوییم حرکتهای مستقیم، از نظر

[١] . [مرحله ٧ و ٨.]

[٢] . [يعنی مسأله نيازمندی حركت به موضوع.]