در میان مسائلی که عرض شد، دو سه مسأله هست که به نظر می‌رسد باید روی آنها بیشتر بحث شود. یکی بحث موضوع حرکت است. درباره احتیاج حرکت به محرک و مسافت و زمان، به اندازه کافی بحث شد، ولی درباره احتیاج حرکت به موضوع و اینکه موضوع غیر از ما فیه الحرکه است ]کمتر بحث شد.[ هر حرکتی علاوه بر مقوله‌ای که در آن واقع می‌شود، احتیاج دارد به امری که آن امر در آن مقوله حرکت کند. به عبارت دیگر: متحرک و ما فیه الحرکه دو چیزند. خلاصه، موضوع جزء ارکان حرکت است و احتیاج به بحث بیشتری دارد.

مسأله دوم

مسأله دیگر که به همین مسأله موضوع هم مربوط می‌شود، مسأله ربط متغیر به ثابت است. از نظر خود مرحوم آخوند قویترین و یا یکی از قویترین استدلالهای ایشان بر اثبات حرکت جوهریه، ربط متغیر به ثابت است. ایشان می‌گوید: بدون اینکه قائل به حرکت در جوهر بشویم امکان ندارد مسأله ربط متغیر به ثابت توجیه شود. از کسانی که بعد از ایشان آمده‌اند، بعضی مانند میرزای جلوه اصلا حرکت جوهریه را قبول نکرده و گفته‌اند «هیچ ضرورتی ندارد که ربط متغیر به ثابت را با حرکت جوهریه توجیه کنیم» و بعضی دیگر نظیر آقای طباطبایی که حرکت جوهریه را قبول دارند، از لابلای حرفهایشان و حاشیه‌هایی که در اینجا زده‌اند معلوم می‌شود در اینکه مسأله «ربط متغیر به ثابت» جز با حرکت جوهریه قابل توجیه نباشد، لااقل تردید دارند. این در حالی است که مرحوم آخوند نهایت درجه عنایت به این مطلب دارد که ربط متغیر به ثابت، جز با حرکت جوهریه قابل توجیه نیست.

به نظر ما این از بحثهایی است که باید به آن پرداخت. ما چون مکررا وعده داده بودیم، برای اینکه خلف وعده نکرده باشیم و مخصوصا برای رفع اشکالات میرزای جلوه و امثال او، این بحث را دوباره طرح می‌کنیم.

مسأله سوم

مسأله سوم، مسائل مربوط به زمان است که این را هم در گذشته وعده داده‌ایم. ضرورت دارد که مسأله زمان مفصل‌تر بحث شود مخصوصا در عصر حاضر؛ یعنی آن مقدار که