درس‌های اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٩ - فی کیفیة الاشتراک بین هذه الأقسام

جلسه صد و چهاردهـم

بسم الله الرحمن الرحیم

خلاصه نظر شیخ اشراق

شیخ اشراق نظریه خاصی در باب اقسام تقدم و تأخر داشت و آن این بود که ایشان همه اقسام تقدم و تأخر[١] را به یک قسم برگرداند و آن تقدم و تأخر بالطبع بود.

ایشان اولا بین تقدم بالطبع و تقدم بالعلیه فرق نگذاشت از باب اینکه تقدم بالطبع تقدم جزء علت است بر معلول و تقدم بالعلیه تقدم علت تامه است بر معلول. بعد گفت: بازگشت تقدم بالزمان به تقدم بالطبع است؛ چون هر جزئی از زمان جزء علت است برای جزء بعدی؛ یعنی نسبت زمان پیشین به زمان پسین نظیر نسبت واحد است به کثیر. همان طور که یمکن أن یکون للواحد وجود و لا یکون للکثیر وجود و لکن لا یمکن أن یکون للکثیر وجود إلّا و للواحد وجود، وجود زمانِ متأخر متوقف بر وجود زمان متقدم هست ولی وجود زمان متقدم متوقف بر وجود زمان متأخر نیست.

بعد ایشان گفت: و اما تقدم بالمکان بازگشتش به تقدم بالزمان است و تقدم بالشرف

[١] . برای تقدم و تأخر حداقل پنج قسم ذكر می‌شود: بالطبع، بالعليه، بالمرتبه، بالزمان و بالشرف.