برخى‌ [١] فرموده‌اند: اگر بخواهيم بر ظاهر اين روايت جمود كنيم، بايد بگوييم: در جريان قاعده تجاوز و فراغ دو عنوان معتبر است: يكى خروج از شيى‌ء؛ و دوّم، دخول در غير آن شيى‌ء؛ در حالى كه ظاهر اين دو عنوان بر هيچ يك از مثال‌هايى كه در صدر اين روايت آمده است، منطبق نيست. زيرا، خروج از اذان، همانا دخول در اقامه است؛ و خروج از اذان و اقامه، عين دخول در تكبيرة الاحرام است. و به عبارت ديگر، دخول در غير موجب خروج از آن‌ها است و چيز ديگرى موجب تحقّق خروج نيست. لذا، بايد روايت را اين‌طور تفسير نمائيم كه: «إذا رأيت نفسك خارجاً عن الشي‌ء ولذا دخلت في غيره» يعنى اگر شخصى خودش را خارج از شيى‌ء بداند- يعنى خروج اعتقادى و تخيّلى-.

در هر صورت، روشن است كه نمى‌توانيم بر ظاهر اين روايت جمود كنيم؛ چه آن كه جمود بر آن مستلزم لغويّت است؛ و خروج از شيى‌ء غير از دخول در شيى‌ء ديگر، چيز ديگرى نيست. در نتيجه، به ظاهر اين روايت نمى‌توان تمسّك كرد؛ و در حقيقت، خروج از شيى‌ء همان دخول در غير است؛ و دخول در غير، فعل ديگرى غير از خروج از شيى‌ء نيست.

٢- روايت ديگر، مصحّح اسماعيل بن جابر، هم از نظر صدر و هم از نظر ذيل است. از نظر صدر: همه‌ى مثال‌هايى كه در صدر اين روايت بيان شده، با آوردن دخول در غير است؛ مثلًا: در سجده، شكّ در ركوع كند و قبل از آن را ذكر ننموده است. امّا از نظر ذيل روايت، امام عليه السلام مى‌فرمايد: «كلّ شي‌ء شكّ فيه ممّا قد جاوزه ودخل في غيره فليمض عليه» [٢] كه تصريح به دخول در غير دارد.

[١]. مرتضى حائرى، خلل الصلاة وأحكامه.

[٢]- محمّد بن حسن طوسى، الإستبصار، ج ١، ص ٥٣٣، حديث ٩/ ١٣٥٩ و تهذيب الأحكام، ج ٢، ص ١٦٢، حديث ٦٠٢؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ٦، ص ٣١٧، باب ١٣ از أبواب الركوع، حديث ٤. تذكّر اين مطلب ضرورى است كه شيخ طوسى رحمه الله اين روايت را در «الإستبصار» از امام باقر عليه السلام نقل مى‌كند، ليكن در «تهذيب الأحكام» از قول امام صادق عليه السلام نقل شده است؛ صاحب وسائل نيز روايت را بر اساس آن‌چه كه در «الإستبصار» آمده، نقل مى‌كند.