قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٧٤ - ١- اشكالات ميرزاى نائينى رحمه الله

وجود و عدم وجود يك جزء به صورت مفاد كان تامّه است- يعنى: قاعده تجاوز ما را به وجود جزء مشكوك متعبّد مى‌كند-. بنابراين، قدر جامعى در اين بين وجود ندارد؛ چه آن كه متعلّق تعبّد در هر يك از اين دو قاعده با ديگرى تفاوت دارد و مغاير يكديگرند- در قاعده فراغ، «هذا الموجود صحيح أم لا؟» است؛ ولى در قاعده تجاوز، «هذا الجزء موجود أم لا؟» مى‌باشد- و هر كدام مستقلًا نياز به جعل جداگانه دارند.

كلام شيخ انصارى رحمه الله‌

مرحوم شيخ انصارى قدس سره- همان‌گونه كه بيان شد- قائل به وحدت قاعده هستند؛ و كلام ايشان گويا جواب از دليل اوّل است. ايشان قاعده فراغ را به گونه‌اى تفسير كرده‌اند كه به قاعده تجاوز بازگشت مى‌كند و مفاد قاعده فراغ را نيز مفاد كان تامّه قرار داده و فرموده‌اند:

«أنّ الشكّ في صحّة الشي‌ء المأتي‌به حكمه حكم الشكّ فى الإتيان، بل هوهو؛ لأنّ مرجعه إلى الشكّ في وجود الشي‌ء الصحيح» [١].

بر اساس اين بيان، زمانى كه در صحّت شى‌ء موجود شكّ مى‌شود، در واقع، در وجود شى‌ء صحيح شكّ مى‌شود؛ و در نتيجه، تصوير قدر جامع هيچ مانعى نخواهد داشت؛ چرا كه مفاد هر دو قاعده، مفاد كان تامّه است.

اشكالات وارد بر كلام شيخ انصارى رحمه الله‌سيدجواد حسينى خواه، قاعده فراغ وتجاوز، ١جلد، مركزفقهى ائمه اطهار(ع) - قم، چاپ: اول، ١٣٨٨ه.ش.

يده‌ى شيخ انصارى مورد سه اشكال مهم قرار گرفته است:

١- اشكالات ميرزاى نائينى رحمه الله‌

مرحوم محقّق نائينى رحمه الله پس از بيان دليل اوّل و نقل كلام شيخ اعظم رحمه الله دو اشكال بر مطلب ايشان وارد مى‌كنند كه عبارت است از:

[١]- مرتضى انصارى، فرائد الاصول، ج ٣، ص ٣٤٢.