قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٥٧ - ٦- اخبار و روايات

سند روايت: در بحث سندى روايت پنجم بيان شد كه اسناد و طريق شيخ طوسى رحمه الله به «حسين بن سعيد اهوازى» صحيح و قابل اعتماد است.

«فضالة»: فضالة بن أيّوب الأزْدى است كه در بحث سندى روايت دهم بيان نموديم: وى از اصحاب حضرت موسى بن جعفر عليهما السلام و بنا بر قولى از اصحاب اجماع نيز مى‌باشد.

«حمّاد بن عثمان»: حمّاد بن عثمان بن عمرو بن خالد الفَزارىّ، از ثقات اماميّه كوفه و از امام صادق، امام كاظم و امام رضا عليهم السلام روايت نقل مى‌كند. [١]. بنابراين، روايت از نظر سند مشكلى ندارد و صحيحه است.

معناى روايت: در اين روايت، حمّاد بن عثمان از امام صادق عليه السلام سؤال مى‌كند كه در وسط نماز، در حال سجده، شكّ مى‌كنم و نمى‌دانم كه ركوع نموده‌ام يا نه؟

وظيفه‌ام چيست؟ امام عليه السلام در جواب مى‌فرمايند: بنا را بر انجام ركوع بگذار و به شكّت اعتنا نكن.

همان‌گونه كه ملاحظه مى‌شود، روايت از نظر معنا و دلالت نيز مشكلى نداشته و بر

[١]- ر. ك: احمد بن على نجاشى، رجال النجاشى، ص ١٤٣، شماره ٣٧١. شيخ طوسى رحمه الله در مورد او مى‌نويسد: «حمّاد بن عثمان الناب، ثقة، جليل القدر،، له كتاب ...»؛ الفهرست، ص ١١٥، شماره ٢٤٠. از ظاهر عبارات علّامه حلّى رحمه الله در خلاصة الأقوال، ص ١٢٥- و ابن داود رحمه الله- در رجال ابن داود، صص ١٣١ و ١٣٢- كه براى «حمّاد بن عثمان الناب» و «حمّاد بن عثمان الفزارى» دو عنوان مستقلّ قرار داده‌اند، استفاده مى‌شود كه اين‌ها دو نفر هستند؛ ليكن آقاى خوئى قدس سره- در معجم رجال الحديث، ج ٦، صص ٢١٣- ٢١٥- با قرائنى بيان مى‌كنند كه هر دو يكى مى‌باشند؛ امّا از آن‌جا كه هر دو ثقه و جليل‌القدرند، بنابراين، در صحّت روايت فرقى نمى‌كند كه دو نفر باشند يا يك نفر. كشّى رحمه الله نيز وى را جزء اصحاب اجماع ذكر مى‌كند- إختيار معرفة الرجال المروف برجال الكشّى، ص ٤٤١، شماره ٧٠٥.