قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٣٠ - ٤- اثبات حجيّت قاعده به ملاك اصالة الصحّة

نائينى و مرحوم شيخ اعظم انصارى استفاده مى‌شود، عبارت است از:

١- اصالة الصّحة به فعل غير مربوط مى‌شود [١]؛ لكن قاعده فراغ مربوط به فعل خود مكلّف است. بنابراين، مورد جريان اين دو، باهم فرق دارد.

٢- قاعده فراغ به بعد از عمل مربوط است و از خود عنوان «فراغ» اين معنا استفاده مى‌شود؛ ولى اصالة الصحة اختصاصى به بعد از عمل ندارد و در اثناى عمل نيز جارى مى‌شود [٢]؛ به عنوان مثال: اگر در صحّت نماز ميّت شخصى كه مشغول خواندن نماز بر جنازه‌اى است، شكّ كنيم، اصالة الصحّة جارى مى‌شود و حكم مى‌كنيم كه نماز او صحيح است.

به نظر مى‌رسد هيچ يك از دو فرق فوق صحيح نبوده، و به وسيله آن‌ها نمى‌توان فرمايش مرحوم همدانى را مخدوش نمود. نسبت به فرق اوّل، به نظر ما و برخى از محقّقين، از جمله خود مرحوم همدانى‌ [٣]، اصالة الصّحة اختصاصى به فعل غير ندارد و بلكه در فعل خود مكلّف نيز جارى مى‌شود. بنا بر اين مبنا، قاعده فراغ از مصاديق اصالة الصحة بوده و با آن تفاوتى نخواهد داشت.

فرق دومى هم كه ذكر شد، باعث تغاير قاعده فراغ و اصالة الصحة نمى‌شود؛ چه آن كه اصالة الصحة عموميت دارد- هم بعد از تمام شدن عمل و هم در حين انجام عمل، هر دو جارى مى‌شود- و شامل قاعده فراغ نيز مى‌شود كه مربوط به بعد از اتمام عمل است. بنابراين، اين كلام، اصل مدّعا را اثبات مى‌كند كه قاعده فراغ همان اصالة الصحه‌اى است كه بعد از اتمام عمل جارى مى‌شود.

تحقيق مطلب در فرق ميان قاعده فراغ و اصالة الصحّة:

قاعده فراغ و اصالة الصحة از جهت ملاك با يكديگر تفاوت دارند؛ به اين بيان كه ملاك قاعده فراغ- آن چنان كه در روايات بيان داشته است- «أذكريّت» است؛ يعنى‌

[١]- ر. ك: مرتضى انصارى، فرائد الاصول، ج ٣، ص ٣٤٥ به بعد؛ محمّدعلى كاظمى خراسانى، فوائد الاصول، تقريرات آيت اللَّه نائينى، ج ٤، ص ٦٥٣ به بعد.

[٢]- مرتضى انصارى، پيشين، ج ٣، ص ٣٦٠.

[٣]- آقا رضا همدانى، مصباح الفقيه، ج ٣، ص ١٩٤.