قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ٢٠٠ - ديدگاه شيخ انصارى رحمه الله
ديدگاه شيخ انصارى رحمه الله
مرحوم شيخ انصارى مىگويد: منظور، اجزاى اصلى عمل است؛ و ظاهر روايت صحيحهى اسماعيل بن جابر نيز همين را مىرساند. زيرا، امام عليه السلام در صدر روايت مىفرمايد: «إن شكّ في الركوع بعد ما سجد فليمض وإن شكّ في السجود بعد ما قام فليمض»؛ و اين عبارت، به عنوان مقدّمه و زمينهچينى براى ضابطهى كلّى ذيل روايت است كه مىفرمايد: «كلّ شيء شكّ في ممّا قد جاوزه ودخل في غيره فليمض عليه». [١]
شيخ اعظم رحمه الله مىفرمايد: صدر روايت كه مواردى را مشخص مىكند، ذيل روايت و قاعدهى كلّى آن را تحديد مىكند؛ يعنى منظور از دخول در غير، دخول در اجزاى اصلى است؛ يعنى: غيرى كه شارع آن را مترتّب بر جزء مشكوك قرار داده است؛ مانند: ركوع، سجده و قيام، نه هر جزئى هرچند غير اصلى باشد. [٢]
طبق اين نظر، اگر كسى در حال هوىّ براى سجود شكّ كند ركوع را انجام داده است يا نه، بايستى به شكّش اعتنا كند و ركوع را بهجا آورد؛ قاعده تجاوز در اين حالت جارى نمىشود. مؤيّد اين نظر روايت ديگرى است كه مىگويد: از امام پرسيدم:
«رجل رفع رأسه من السجود فشكّ قبل أن يستوي جالساً فلم يدر أسجد أم لم يسجد؟ قال: يسجد، قلت: فرجل نهض من سجوده فشكّ قبل أن يستوي قائماً فلم يدر أسجد أم لم يسجد؟ قال: سجد». [٣]
مردى سر از سجده برداشت؛ قبل از آن كه كاملًا بنشيند، شكّ كرد آيا سجده كرده يا نه؟ امام عليه السلام فرمود: بايد سجده كند. گفتم: قبل از اين كه كاملًا بايستد شكّ كرد كه سجده كرده يا نه؟ فرمود: سجده كند.
اين روايت صريح است كه دخول در اجزاى غير اصلى كافى نيست.
[١]. محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ٦، ص ٣١٨، باب ١٣ از ابواب الركوع، ح ٤.
[٢]. فرائد الاصول، ج ٣، صص ٣٣٢ و ٣٣٣.
[٣]. علّامه مجلسى، بحار الانوار، ج ٨٨، ص ١٦٠.