قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ١٣٠ - ديدگاه مرحوم امام خمينى رحمه الله در استفاده قاعده تجاوز از روايات
ينصرف»، «بعد ما صلّى» و «بعد ما يفرغ» آمده است كه هيچكدام از اينها قابل تفسير بر تجاوز نيست؛ و فقط ظهور در قاعده فراغ دارد؛ و بسيار مشكل و بعيد است كه از اين تعابير، عنوان تجاوز از محلّ را استخراج نماييم.
سوّمين روايتى كه مرحوم امام خمينى قدس سره به آن استناد كردهاند، موثقّهى ابن ابى يعفور است:
«وعن المفيد، عن أحمد بن محمّد، عن أبيه، عن سعد بن عبد اللَّه، عن أحمد بن محمّد بن عيسى، عن أحمد بن محمّد بن أبي نصر، عن عبد الكريم بن عمرو، عن عبد اللَّه بن أبي يعفور، عن أبي عبد اللَّه عليه السلام، قال:
«إذا شككت في شيء من الوضوء وقد دخلت في غيره فليس شككّ بشيء، إنّما الشكّ إذا كنت في شيء لم تجزه» [١].
در اين روايت، امام صادق عليه السلام مىفرمايد: هرگاه در چيزى (جزئى) از وضو شكّ كردى و در غير آن داخل شدى، شكّ تو چيزى نيست و نبايستى به آن اعتنا كنى.
امام عليه السلام پس از بيان اين مورد، ضابطهاى كلّى ارائه مىدهند كه «إنّما الشكّ إذا كنت في شيء لم تجزه» يعنى، شكّ هنگامى اعتبار دارد كه محلّ مشكوك نگذشته باشد و هنوز داخل در غير نشده باشى.
در مورد اين روايت، دو مطلب وجود دارد كه لازم است مورد بررسى و دقّت قرار گيرد؛ يكى در مورد ضمير «ه» در «غيره» است؛ و ديگرى، در مورد قاعده و ضابطهى كلّى كه امام عليه السلام در ذيل روايت بيان مىدارند.
امّا مطلب اوّل، سؤال اين است كه ضمير «ه» در عبارت «دخلت في غيره» به چه كلمهاى برمىگردد و مرجع آن چيست؟
اگر مرجع ضمير غايب، كلمهى «شيىء» باشد- يعنى امام عليه السلام مىفرمايد: «إذا شككت في شيء من الوضوء وقد دخلت في غير الشيء»- در اين صورت، مفاد
[١]. محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعة، ج ١، باب ٤٢ از ابواب الوضوء، ص ٤٧٠، ح ٢.