قاعده فراغ وتجاوز - حسينى خواه، سيدجواد - الصفحة ١٢٨ - ديدگاه مرحوم امام خمينى رحمه الله در استفاده قاعده تجاوز از روايات

ايشان فرموده‌اند:

«ليس معناه كلّما شككت في صحّته بعد الفراغ منه، بل معناه أنّه كلّما شككت في وجوده جزءاً كان أو شرطاً أو نفس العمل ممّا قد مضى محلّه المقرّر الشرعي فامضه كما هو، فيكون مفاده إعطاء قاعدة التجاوز» [١]. «معناى روايت شكّ در صحّت هر عملى بعد از فراغت از انجام آن نيست؛- همان‌طور كه ديگران اين چنين معنا نموده‌اند- بلكه معناى آن، و منظور از شكّ، شكّ در وجود عمل- خواه جزء آن عمل باشد، يا شرط آن و يا خود عمل باشد- است در مواردى كه محلّ مقرّر شرعى آن گذشته باشد؛ كه در اين صورت، مفاد روايت اعطاى قاعده‌ى تجاوز مى‌شود».

بنابراين، مرحوم امام قدس سره مى‌فرمايد ضمير «فيه» در روايت به وجود عمل برمى گردد- خواه خود عمل باشد يا جزء و يا شرط آن- و به صحّت عمل باز نمى‌گردد.

مناقشه در نظر امام خمينى رحمه الله‌: به نظر مى‌رسد كه ديدگاه مرحوم امام در مورد اين روايت از چند جهت دچار اشكال است:

١- اين سخن به تقدير زيادى نيازمند است كه بر خلاف ظاهر است.

٢- واژه‌ى «من» مذكور در روايت، بيانيّه است و نه تبعيضيّه؛ بنابراين، روايت در معناى «كلّ عمل» ظهور دارد. از اين رو، مراد روايت، شكّ بعد العمل مى‌شود و روايت به قاعده فراغ مربوط مى‌شود، نه تجاوز.

٣- اين كه مرحوم امام در تفسير روايت فرمودند: معناى «قد مضى»، «قد مضى‌

[١]. الإستصحاب، ص ٣٢٠.