تفسيراحسن‌الحديث - قرشی، سید علی اکبر - الصفحة ٣٢٦ - شرحها

منظور از سه نفر چنان که در تفسیر عیّاشی و مجمع البیان آمده کعب بن مالک و مرارة بن ربیع و هلال بن امیه است که از جنگ تبوک تخلّف کردند ولی نه از روی نفاق بلکه از روی سستی و سهل‌انگاری، غرض از ضاقَتْ عَلَیْهِمُ الْأَرْضُ آن بود که رسول خدا صلّی اللَّه علیه و آله ملاقات و سخن گفتن با آنها را منع کرد، همه از آنها دور شدند، منظور از وَ ضاقَتْ عَلَیْهِمْ أَنْفُسُهُمْ آنست که در دل احساس تنگی کردند و دیدند زمین و زمان بر آنها بسته است و پر از اندوه شدند و دانستند پناهگاهی جز خدا نیست، چاره این درد فقط در نزد اوست، تفصیل این قصه در نکته‌ها خواهد آمد در اینجا چند مطلب هست:
اول توبه بنده پیوسته در وسط دو توبه خدا واقع می‌شود یعنی: اول خدا ببنده گناهکار توبه می‌کند و او را مورد عنایت قرار می‌دهد و در وجود او حالت انابه به وجود می‌آورد آن گاه بنده توبه می‌کند و سپس خدا توبه او را می‌پذیرد، علی هذا مراد از «تاب عَلَی الثَّلاثَةِ الَّذِینَ خُلِّفُوا ... و از ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ همان توبه اول از خداست. منظور از «لیتوبوا» توبه بنده و از «تواب رحیم» توبه پذیری خدا و توبه دوم خداست. (از المیزان) علی هذا توبه اولی خدا نسبت به آنها مانند توبه خداست نسبت به رسول خدا و مهاجرین و انصار.
دوم: ثُمَّ تابَ عَلَیْهِمْ ظاهرا تفصیل توبه اول است جمله: إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِیمُ دلیل پذیرفتن «لیتوبوا» است.
سوم: در المیزان فرموده آمده آیه لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَی النَّبِیِّ ... برای این آیه است که توبه‌ها شامل همه باشد و آنها که گناه و سپس توبه کردند کاملا مشخص نشوند و گرنه توبه خدا در آیه اول فقط عنایت و در آیه دوم مقابل گناه است و اگر جریان دوم نبود آمدن آیه اول چندان موضوعیت نداشت.
١١٩- یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ.