تحليل انقلاب اسلامى - لطیفی پاکده، لطفعلی - الصفحة ٤٢

- تهديد استقلال كشور: انگليسى‌ها در آن زمان شگرد خاصى براى تصرف كشورها داشتند. آنها ابتدا امتياز تجارت يك محصول خاص را كسب مى‌كردند وسپس به نام تجارتخانه، در همه مناطق استراتژيك شهرهاى بزرگ، قلعه مى‌خريدند و يا مى‌ساختند. به نام كارمند، نيروى كافى وارد مى‌كردند و به بهانه حفظ اموال، اسلحه و مهمات فراوانى انبار مى‌كردند. به بهانه تجارت، منطقه را شناسايى و جاسوسانى را اجير مى‌كردند و در يك فرصت مناسب، حكومت مركزى را اگر مطيع نبود، سرنگون مى‌ساختند و خود حكومت را به دست مى‌گرفتند. آنان در هندوستان و مصر به بهانه تجارت ادويه يا پنبه چنين كردند.
- تهديد فرهنگ كشور: كمپانى با انجام كارهاى تبليغى و فرهنگى، در تغيير دين و فرهنگ جامعه ما بسيار مى‌كوشيد.
- تهديد اقتصاد جامعه: اين امتياز سبب شده بود حدود يك پنجم مشاغل مردم به طور مستقيم يا غير مستقيم آسيب ببيند.
نهضت تنباكو با شروع فعاليت شركت انگليسى در ايران، مردم ناخشنودى خود از وضع موجود را با روحانيون در ميان گذاشتند. روحانيون، هم به حكومت اعتراض كردند و هم ماجرا را با تلگراف به ميرزاى شيرازى ولى فقيه زمان كه در سامرا مى‌زيست گزارش كردند. ميرزاى شيرازى ابتدا با اعتراض ملايم به حكومت خواستار لغو امتياز شد و چون نتيجه نگرفت، حكم تحريم استفاده از توتون و تنباكو را صادر كرد. او استعمال دخانيات در چنان روزهايى را در حكم جنگ با امام زمان (عج) خواند. اين حكم، به سرعت توسط روحانيت به اطلاع مردم رسيد.
مردم از حكم مرجع كل، كه ولى فقيه زمان بود، اطاعت كردند. آنها قليان‌هاى خود را شكستند. حتى در حرمسراى شاه، به دستور انيس الدوله، سوگلى زنان شاه، قليان‌ها شكسته شد. راهپيمايى‌هاى متعددى صورت گرفت كه شايد براى اولين بار در تاريخ معاصر ايران، علاوه بر مردان، زنان در حادثه‌اى با اين عظمت، چنين نقش فعالى ايفا كردند.